ToanCuc.comToàn Cục
Thương mại toàn cầu và chuỗi cung ứng

Trung Quốc cộng một là gì: vì sao nhà máy dời một phần sang Việt Nam và nước lân cận

Trung Quốc cộng một là cách doanh nghiệp giữ nhà máy ở Trung Quốc và mở thêm cơ sở ở nước khác. Vì sao làm vậy, khâu nào dời trước, Việt Nam được gì và vướng gì.

Factory relocation story at a new electronics assembly line in a northern Vietnam industrial park, young technician in a mint green uniform testing tiny circuit parts, morning light

"Trung Quốc cộng một" là cách các tập đoàn giữ cơ sở sản xuất chính ở Trung Quốc nhưng mở thêm ít nhất một cơ sở ở nước khác, thường là Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Indonesia hay Mexico, để không dồn hết rủi ro vào một nơi. Đây là dịch chuyển từng phần và chậm, không phải các nhà máy rời bỏ hàng loạt.

Cụm từ này xuất hiện từ khá lâu, nhưng được nhắc nhiều hẳn sau khi các nước áp thuế qua lại, sau những đợt phong toả thời dịch bệnh và khi chi phí sản xuất ở các vùng ven biển Trung Quốc tăng. Với người Việt, đây là chuyện rất cụ thể: những khu công nghiệp mới mọc lên ở Bắc Ninh, Bắc Giang cũ, Hải Phòng, nhu cầu tuyển công nhân, kỹ sư, giá thuê đất công nghiệp. Bài này giải thích vì sao doanh nghiệp làm vậy, khâu nào dời được, khâu nào không, và vì sao nước nào cũng nói về tự chủ chuỗi cung ứng.

Vì sao doanh nghiệp không đặt hết trứng vào một giỏ

Chi phí sản xuất thay đổi. Sau nhiều thập niên làm công xưởng của thế giới, lương công nhân ở các vùng công nghiệp lớn của Trung Quốc đã tăng đáng kể. Với khâu cần nhiều lao động như may mặc, giày dép, lắp ráp, khoảng chênh tiền công so với các nước Đông Nam Á đủ lớn để tính lại bài toán.

Thuế khi vào thị trường lớn. Khi một nước nhập khẩu đặt thuế cao với hàng làm ở một nơi, doanh nghiệp có động lực làm hàng đó ở nơi khác, miễn là đáp ứng đúng quy tắc xuất xứ. Đây là động lực mạnh nhất từ khi các nước lớn áp thuế qua lại.

Rủi ro tập trung. Thời dịch bệnh, những nhà máy chỉ có một nơi sản xuất đã phải dừng hoàn toàn khi nơi đó phong toả. Ban lãnh đạo các tập đoàn rút ra rằng có một cơ sở dự phòng là một kiểu bảo hiểm.

Khách hàng yêu cầu. Nhiều thương hiệu lớn bắt nhà cung cấp phải có năng lực sản xuất ở ít nhất hai nước. Khi thương hiệu yêu cầu, cả mạng lưới nhà cung cấp phải đi theo, kể cả các doanh nghiệp vốn Trung Quốc mở nhà máy ở nước khác.

Kiểm soát công nghệ. Một số mặt hàng, đặc biệt liên quan tới chip và thiết bị công nghệ cao, chịu hạn chế xuất nhập khẩu công nghệ giữa các nước lớn; doanh nghiệp dời một phần khâu sản xuất để giữ được khách ở cả hai phía.

Khâu nào dời trước, khâu nào bám lại

Không phải khâu nào cũng dời được dễ như nhau. Khâu lắp ráp cuối thường đi trước, khâu linh kiện và nguyên liệu bám lại lâu. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên lý:

KhâuMức dễ dờiVì sao
Lắp ráp, đóng gói, may, đóng giàyTương đối dễCần nhiều lao động, nhà xưởng tiêu chuẩn; vài năm có thể dựng được dây chuyền.
Linh kiện đơn giản: vỏ nhựa, cáp, bao bìTrung bìnhCần nhà cung cấp phụ trợ quanh nhà máy; đi theo khi khâu lắp ráp đã đủ lớn.
Linh kiện phức tạp: màn hình, bo mạch nhiều lớpKhóVốn lớn, kỹ sư nhiều năm kinh nghiệm, mạng lưới nhà cung cấp dày đặc.
Nguyên liệu: vải, hoá chất, thép đặc chủngRất khó trong ngắn hạnNhà máy quy mô cực lớn, cần năng lượng, hạ tầng và thị trường đủ to.

Vì vậy câu "nhà máy dời sang Việt Nam" thường có nghĩa là khâu lắp ráp dời sang, còn linh kiện, vải, hạt nhựa vẫn nhập từ Trung Quốc về. Con số nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện từ Trung Quốc vào Việt Nam vì thế tăng cùng lúc với con số xuất khẩu thành phẩm của Việt Nam sang các thị trường lớn. Đọc tin thấy hai con số cùng tăng thì không có gì mâu thuẫn.

Việt Nam được gì, và vướng ở đâu

Những thứ đến trước là vốn đầu tư nước ngoài, việc làm, đơn hàng cho dịch vụ quanh khu công nghiệp: nhà trọ, xe đưa đón, suất ăn công nghiệp, vận tải. Lợi thế của Việt Nam hay được nhắc là nằm sát chuỗi cung ứng của Trung Quốc nên nhập linh kiện nhanh bằng đường bộ lẫn đường biển, lực lượng lao động trẻ, nhiều hiệp định thương mại mở cửa vào các thị trường lớn, và kinh nghiệm đã đón những tập đoàn điện tử lớn từ trước.

Chỗ vướng cũng rõ. Nhà máy công nghệ cao cần điện ổn định, và những mùa nắng nóng thiếu điện từng khiến doanh nghiệp lo ngại. Nguồn kỹ sư, quản lý cấp trung, thợ kỹ thuật lành nghề không tăng kịp tốc độ nhà máy mới. Đất công nghiệp có sẵn hạ tầng ở các tỉnh gần cảng ngày càng đắt. Doanh nghiệp phụ trợ trong nước còn mỏng, nên nhiều nhà máy vẫn phải nhập phần lớn đầu vào.

Người làm tư vấn đầu tư thường nói Việt Nam cạnh tranh trong một nhóm, không đứng một mình. Mỗi tập đoàn so Việt Nam với Ấn Độ, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Mexico theo từng tiêu chí, và chọn nơi khác nhau cho khâu khác nhau.

Đưa về nước, dời gần, dời sang nước thân thiện: ba cụm từ hay gặp

Bên cạnh "Trung Quốc cộng một", bản tin quốc tế hay dùng mấy cụm từ khác về dịch chuyển sản xuất. Chúng mô tả các hướng khác nhau, có khi chồng lên nhau:

  • Đưa nhà máy về nước: doanh nghiệp đưa khâu sản xuất trở về chính nước mình, thường kèm trợ cấp lớn của nhà nước, hay gặp với chip và pin.
  • Sản xuất gần bờ: đặt nhà máy ở nước láng giềng của thị trường tiêu thụ, như doanh nghiệp bán vào Mỹ đặt nhà máy ở Mexico, bán vào Tây Âu đặt ở Đông Âu, để rút ngắn đường vận chuyển.
  • Dời sang nước có quan hệ thân thiện: ưu tiên nhà cung cấp ở những nước có quan hệ chính trị, thương mại ổn định với nước mình, giảm rủi ro bị hạn chế bất ngờ.
  • Tự chủ chuỗi cung ứng: mục tiêu chung của nhiều chính phủ cho những mặt hàng coi là thiết yếu như thuốc, chip, pin, phân bón, lương thực.

Vì sao nước nào cũng muốn tự chủ? Vì những năm dịch bệnh cho thấy khi khủng hoảng, mỗi nước ưu tiên dân mình trước, hàng thiết yếu có thể bị giữ lại. Nhưng tự chủ hoàn toàn rất đắt, nên phần lớn các nước chọn tự chủ những khâu then chốt và đa dạng hoá nguồn cho phần còn lại.

Cách đọc tin "nhà máy dịch chuyển sang Việt Nam"

Phân biệt vốn đăng ký và vốn giải ngân. Vốn đăng ký là con số cam kết trên giấy phép, có thể chia ra nhiều năm hoặc không làm hết. Vốn giải ngân là tiền đã thật sự đổ vào xây nhà xưởng, mua máy. Tin nói "dự án tỷ đô" cần hỏi đó là con số nào.

Hỏi khâu nào dời sang. Một nhà máy lắp ráp vài nghìn công nhân và một nhà máy linh kiện công nghệ cao vài trăm kỹ sư có ý nghĩa rất khác cho nền kinh tế. Tự hỏi: giá trị làm tại Việt Nam chiếm bao nhiêu trong sản phẩm cuối cùng?

Xem doanh nghiệp vốn từ đâu. Một phần đáng kể dòng vốn mới đến từ chính các doanh nghiệp Trung Quốc mở nhà máy ở nước ngoài. Đó vẫn là "cộng một", vì sản xuất được đặt thêm ngoài lãnh thổ Trung Quốc.

Cẩn thận với câu "làn sóng rời bỏ". Phần lớn các tập đoàn vẫn giữ quy mô lớn ở Trung Quốc vì thị trường nội địa khổng lồ và chuỗi cung ứng đầy đủ. Dịch chuyển là thêm một nơi, hiếm khi là rời hẳn.

Hiểu lầm hay gặp

Hiểu lầm: nhà máy dời sang là công nghệ cũng tự đến. Chuyển giao công nghệ phụ thuộc vào việc khâu nào được đặt ở đây và doanh nghiệp trong nước có đủ sức làm nhà cung cấp hay không. Khâu lắp ráp đơn thuần để lại ít công nghệ.

Hiểu lầm: chỉ cần chuyển nhà máy là tránh được thuế của nước nhập khẩu. Nước nhập khẩu xét xuất xứ theo mức độ gia công thật sự. Chỉ lắp vài con ốc, dán tem mới không đủ để đổi xuất xứ, và có thể bị điều tra gian lận.

Hiểu lầm: dịch chuyển là chuyện vài năm là xong. Một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh hình thành qua hàng chục năm. Dời khâu lắp ráp mất vài năm, nhưng xây đủ mạng lưới nhà cung cấp xung quanh có thể mất lâu hơn nhiều.

Hiểu lầm: nhà máy mới đến thì lương công nhân tự nhiên tăng mạnh. Lương nhích lên ở những vùng nhiều nhà máy cạnh tranh tuyển người, nhưng doanh nghiệp chọn Việt Nam một phần vì chi phí còn hợp lý. Phần tăng rõ hơn thường rơi vào thợ kỹ thuật, kỹ sư, quản lý biết ngoại ngữ.

Một xưởng dời một phần sang Việt Nam: các bước thực tế

Ví dụ giả định để thấy dịch chuyển diễn ra chậm và từng phần thế nào. Một hãng làm tai nghe có nhà máy chính ở miền Nam Trung Quốc, khách hàng lớn ở Mỹ yêu cầu có thêm nơi sản xuất:

  1. Năm đầu, hãng thuê nhà xưởng xây sẵn ở một khu công nghiệp miền Bắc Việt Nam, đưa sang một nhóm quản lý và kỹ thuật viên, tuyển vài trăm công nhân, chỉ làm khâu lắp ráp và kiểm tra cuối.
  2. Toàn bộ linh kiện vẫn chở từ nhà máy chính sang bằng xe tải qua cửa khẩu hoặc bằng tàu, mất vài ngày.
  3. Sang năm thứ hai, thứ ba, khi sản lượng ổn định, hãng mời vài nhà cung cấp quen làm vỏ nhựa, bao bì, cáp mở xưởng gần đó; một số doanh nghiệp Việt Nam được thử làm khuôn, bao bì.
  4. Những linh kiện khó như chip âm thanh, pin nhỏ vẫn nhập; tỷ lệ làm tại chỗ tăng dần nhưng chậm.
  5. Nhà máy chính ở Trung Quốc vẫn chạy, phục vụ thị trường nội địa và các khách khác; cơ sở ở Việt Nam chủ yếu phục vụ khách cần hàng ngoài Trung Quốc.

Ví dụ này cho thấy vì sao bản tin về dịch chuyển hay vừa có tin vui về vốn và việc làm, vừa có con số nhập khẩu linh kiện tăng. Cả hai cùng là một quá trình.

Câu hỏi thường gặp

Trung Quốc cộng một khác gì với rời khỏi Trung Quốc?

Trung Quốc cộng một là giữ cơ sở ở Trung Quốc và mở thêm cơ sở ở nước khác, còn rời khỏi là đóng hẳn. Phần lớn các tập đoàn chọn cách thứ nhất vì vẫn cần thị trường và nhà cung cấp ở Trung Quốc.

Vì sao Việt Nam hay được chọn trong dịch chuyển chuỗi cung ứng?

Vì nằm gần chuỗi cung ứng Trung Quốc, có lao động trẻ, nhiều hiệp định thương mại với các thị trường lớn và đã có các nhà máy điện tử lớn từ trước. Việt Nam vẫn phải cạnh tranh với nhiều nước khác trong khu vực.

Dịch chuyển sản xuất mang lại gì cho người lao động Việt Nam?

Mang lại thêm việc làm trong nhà máy và dịch vụ quanh khu công nghiệp, nhu cầu kỹ sư và thợ kỹ thuật tăng. Ngược lại, cạnh tranh tuyển dụng khiến doanh nghiệp đòi hỏi kỹ năng cao hơn, và việc làm phụ thuộc vào đơn hàng xuất khẩu.

Sản xuất gần bờ là gì?

Là đặt nhà máy ở nước láng giềng hoặc gần thị trường tiêu thụ để rút ngắn thời gian và chi phí vận chuyển. Ví dụ quen thuộc là doanh nghiệp bán hàng vào Mỹ mở nhà máy ở Mexico.

Vì sao nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam tăng khi nhà máy dời sang?

Vì khâu dời sang thường là lắp ráp, còn linh kiện, nguyên liệu vẫn đến từ các nhà cung cấp ở Trung Quốc. Nhà máy ở Việt Nam càng sản xuất nhiều thì càng nhập nhiều đầu vào.

Tự chủ chuỗi cung ứng có nghĩa là tự làm hết mọi thứ không?

Không. Tự làm hết quá đắt, nên các nước thường chỉ cố tự chủ những khâu thiết yếu như thuốc, chip, lương thực, năng lượng, còn lại thì đa dạng hoá nguồn nhập khẩu từ nhiều nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138