ToanCuc.comToàn Cục
Thương mại toàn cầu và chuỗi cung ứng

Chuỗi cung ứng toàn cầu là gì: đi theo một chiếc điện thoại từ mỏ quặng tới tay bạn

Chuỗi cung ứng toàn cầu là mạng lưới nhà máy, cảng, hãng tàu nối nhiều nước để làm ra một món hàng. Theo dấu chiếc điện thoại để thấy ai làm gì, Việt Nam ở khâu nào.

Supply chain close-up at an electronics assembly bench in Vietnam, hands of a young woman in a cobalt blue smock placing tiny parts under a magnifier lamp, cool white light

Chuỗi cung ứng toàn cầu là toàn bộ đường đi của một món hàng qua nhiều nước: từ nguyên liệu thô, qua các nhà máy làm linh kiện, nhà máy lắp ráp, cảng biển, hãng tàu, kho bãi, tới cửa hàng và tay người mua. Không nước nào tự làm trọn một chiếc điện thoại; mỗi khâu đặt ở nơi làm khâu đó rẻ, nhanh hoặc giỏi nhất, rồi hàng chạy qua lại giữa các nơi ấy nhiều lần.

Khi bản tin nói "chuỗi cung ứng bị gián đoạn" hay "doanh nghiệp đa dạng hoá chuỗi cung ứng", họ đang nói về mạng lưới đó. Cách dễ hiểu nhất là đi theo một món đồ quen thuộc. Bài này lấy chiếc điện thoại thông minh trong túi bạn, lần ngược từng khâu, xem ai điều phối, vì sao hàng phải đi vòng như vậy, và chuyện ở một nhà máy bên kia địa cầu chạm tới giá máy, việc làm ở Việt Nam qua những đường nào.

Lần ngược một chiếc điện thoại: bao nhiêu nước góp tay

Bắt đầu từ thứ nằm sâu nhất. Pin cần lithium, coban, than chì, được khai thác ở vài quốc gia có mỏ, tinh chế ở một nơi khác vì tinh chế cần nhà máy hoá chất lớn và điện rẻ. Con chip xử lý được thiết kế ở một nước, nhưng đúc trên tấm silicon ở một xưởng chuyên đúc chip tại nước khác, vì xưởng loại này tốn hàng chục tỷ đô la và chỉ vài công ty trên thế giới làm được ở kích thước nhỏ nhất. Màn hình đến từ các hãng chuyên màn hình, ống kính camera từ hãng quang học, bo mạch, loa, rung, ăng-ten mỗi thứ một nơi.

Các linh kiện đó lại được đóng tàu hoặc chở máy bay về một nhà máy lắp ráp, nơi hàng nghìn công nhân ghép chúng thành chiếc máy hoàn chỉnh, kiểm tra, đóng hộp. Từ đó hàng đi tiếp tới kho phân phối từng khu vực, rồi tới nhà bán lẻ. Phần mềm, thiết kế, quảng cáo, bảo hành lại do những công ty khác lo, ở những nước khác.

Một chiếc điện thoại vì thế có thể đã đi qua cả chục nước trước khi tới tay bạn, và một vài linh kiện vượt biên giới nhiều lần: xuất đi để gia công một công đoạn rồi quay về. Trên tem hộp chỉ ghi một nơi sản xuất, thường là nơi lắp ráp cuối cùng, nhưng đó chỉ là trạm cuối của cả hành trình.

Ai điều phối cả mạng lưới

Chủ thương hiệu đứng ở đỉnh. Công ty mang tên trên điện thoại thường không tự sản xuất phần lớn linh kiện. Họ giữ thiết kế, phần mềm, quyền đặt hàng và quyết định đặt khâu nào ở đâu. Một quyết định của họ, chẳng hạn chuyển một phần lắp ráp sang nước khác, kéo theo cả trăm nhà cung cấp dịch chuyển theo.

Nhà cung cấp tầng một làm việc trực tiếp với thương hiệu. Đó là nhà máy lắp ráp và các hãng giao những cụm linh kiện lớn như màn hình, camera, bo mạch. Họ chịu áp lực giá và tiến độ trực tiếp, nên thường phải giữ kho đệm và có nhà máy ở nhiều nước.

Tầng hai, tầng ba nằm khuất phía sau. Người làm ốc vít, keo dán, tụ điện nhỏ, hoá chất đánh bóng là nhà cung cấp của nhà cung cấp. Nhiều thương hiệu lớn không biết hết những tầng này, và đây chính là chỗ đứt gãy hay bắt đầu: một xưởng tụ điện nhỏ ngừng chạy có thể làm cả dây chuyền phía trên dừng theo.

Hãng tàu, hãng bay, công ty logistics là mạch máu. Họ không làm ra món hàng nào nhưng quyết định hàng đi nhanh hay chậm, rẻ hay đắt. Người trong nghề gọi chung họ là bên vận tải và giao nhận; cước của họ lên xuống là giá thành hàng hoá lên xuống theo.

Vì sao không làm hết ở một nơi cho gọn

Câu trả lời ngắn là chuyên môn hoá và chi phí. Một xưởng đúc chip cần kỹ sư, điện ổn định, nước siêu sạch và hàng chục năm tích luỹ kinh nghiệm; xây lại ở nước khác mất nhiều năm và rất tốn kém. Ngược lại, khâu lắp ráp cần nhiều lao động khéo tay, khu công nghiệp sẵn đất, cảng gần, thủ tục nhanh. Đặt mỗi khâu vào đúng nơi có lợi thế thì tổng giá thành thấp hơn nhiều so với một nước cố làm hết.

Thêm vào đó là quy mô. Một nhà máy màn hình bán cho nhiều thương hiệu cùng lúc thì chia nhỏ được chi phí máy móc trên số lượng rất lớn. Thương hiệu mua chung nguồn đó thay vì tự xây xưởng riêng. Vì vậy hai chiếc điện thoại cạnh tranh nhau ngoài cửa hàng có khi dùng màn hình hay chip nhớ từ cùng một nhà cung cấp.

Mặt trái là sự phụ thuộc. Càng chuyên môn hoá, một khâu càng tập trung vào ít nơi, và khi nơi đó gặp động đất, mất điện, dịch bệnh hay vướng thuế, cả thế giới thiếu hàng cùng lúc. Đó là lý do mấy năm gần đây doanh nghiệp nói nhiều về chuyện có nguồn thứ hai, thứ ba cho cùng một linh kiện, dù làm vậy tốn thêm tiền.

Người làm mua hàng trong nhà máy điện tử hay nói một câu: giá rẻ nhất chưa chắc là giá tốt nhất. Một nhà cung cấp chào giá thấp hơn vài phần trăm nhưng giao trễ hai tuần có thể làm cả dây chuyền chờ, tiền công vẫn phải trả, đơn hàng của thương hiệu vẫn phải giao đúng hẹn. Vì vậy khi chọn nơi đặt một khâu, doanh nghiệp cân cả độ tin cậy, khoảng cách tới nhà máy lắp ráp, thuế khi đưa linh kiện qua biên giới, và khả năng tăng sản lượng nhanh khi có đơn lớn.

Việt Nam ở khâu nào, và điều đó chạm tới bạn ra sao

Việt Nam là một trong những nơi lắp ráp điện thoại và đồ điện tử lớn, với nhiều nhà máy vốn nước ngoài ở các khu công nghiệp miền Bắc và miền Nam. Phần lớn giá trị nằm ở linh kiện nhập về, phần làm tại chỗ chủ yếu là lắp ráp, kiểm tra, đóng gói, cùng một số linh kiện đơn giản hơn. Vị trí đó truyền về đời sống qua mấy kênh:

  • Việc làm và thu nhập: hàng trăm nghìn công nhân trong các nhà máy điện tử; đơn hàng thế giới giảm thì nhà máy giảm ca, cắt tăng ca, người lao động là người thấy trước tiên.
  • Con số xuất khẩu: điện thoại và linh kiện thuộc nhóm hàng xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, nhưng vì nhập linh kiện nhiều, giá trị thật ở lại trong nước nhỏ hơn con số xuất khẩu nhiều.
  • Giá máy bạn mua: chi phí chip, màn hình, cước vận chuyển trên thế giới tăng thì giá máy mới trong nước khó giảm, dù máy lắp ngay ở Việt Nam.
  • Doanh nghiệp phụ trợ trong nước: một xưởng Việt Nam muốn bán ốc vít, bao bì, khuôn nhựa cho nhà máy lớn phải đạt chuẩn chất lượng và tiến độ rất khắt khe; đây là cánh cửa hẹp nhưng có thật.
  • Tiền điện, đất, nhà ở quanh khu công nghiệp: nhà máy lớn kéo theo nhà trọ, quán ăn, xe đưa đón, dịch vụ; nhà máy rời đi thì cả khu vực đó chậm lại.

Ví dụ giả định: một nhà máy lắp ráp ở miền Bắc nhận tin thương hiệu giảm đơn quý tới vì thị trường châu Âu bán chậm. Tuần sau, công nhân bớt giờ làm thêm; quán cơm quanh khu công nghiệp bán chậm hơn; còn trên báo, con số xuất khẩu điện tử tháng sau đi xuống. Cả chuỗi phản ứng chỉ từ một quyết định ở xa.

Đọc một bản tin về chuỗi cung ứng: thuật ngữ và nghĩa thật

Bản tin chuỗi cung ứng dùng nhiều chữ nghe chuyên môn. Bảng dưới gom những chữ hay gặp nhất và cách hiểu đúng:

Thuật ngữNghĩa thật khi đọc tin
Gián đoạn chuỗi cung ứngMột khâu nào đó chậm hoặc dừng, khiến khâu sau thiếu đầu vào; chưa chắc là thiếu hàng ngoài cửa hàng ngay.
Đa dạng hoá nguồn cungMua cùng một linh kiện từ nhiều nhà cung cấp, nhiều nước, để bớt phụ thuộc một nơi.
Nội địa hoáTỷ lệ linh kiện, giá trị làm trong nước; chỉ số này thấp nghĩa là xuất khẩu lớn nhưng phần giữ lại nhỏ.
Thời gian giao hàng kéo dàiTừ lúc đặt tới lúc nhận lâu hơn bình thường; thường báo trước giá sẽ khó giảm.
Tồn kho đệmLượng hàng dự trữ để chống đứt gãy; giữ nhiều thì an toàn nhưng chôn vốn.

Khi đọc, tự hỏi: khâu nào đang gặp vấn đề, ở tầng nào, và có nguồn thay thế không? Một nhà máy lắp ráp đóng cửa vài ngày khác hẳn một xưởng đúc chip duy nhất trên thế giới ngừng chạy. Con số đáng xem là thời gian giao hàng và lượng tồn kho; con số dễ hiểu sai là kim ngạch xuất khẩu, vì nó gồm cả giá trị linh kiện nhập vào.

Hiểu lầm hay gặp về chuỗi cung ứng

Hiểu lầm: hàng ghi sản xuất ở nước nào thì nước đó làm ra gần hết. Thực tế dòng chữ đó thường chỉ nơi lắp ráp hay chế biến cuối cùng đạt đủ điều kiện theo quy tắc xuất xứ. Giá trị bên trong có thể trải ra nhiều nước.

Hiểu lầm: chuỗi cung ứng do một công ty điều khiển toàn bộ. Thương hiệu lớn chỉ thấy rõ tầng một, tầng hai. Những tầng sâu hơn là hàng nghìn doanh nghiệp độc lập, đôi khi chính thương hiệu cũng phải lần mới ra.

Hiểu lầm: xuất khẩu nhiều nghĩa là ngành đó mạnh. Xuất khẩu điện tử lớn mà nhập linh kiện cũng lớn thì phần lợi giữ lại chủ yếu là tiền công, thuê đất, dịch vụ quanh nhà máy. Muốn biết sức thật phải nhìn tỷ lệ nội địa hoá.

Hiểu lầm: đưa hết sản xuất về một nước là an toàn. Tập trung về một nơi bớt phụ thuộc nước ngoài nhưng lại dồn rủi ro vào một chỗ. Hướng doanh nghiệp hay chọn là vài nguồn ở vài nước, chấp nhận chi phí cao hơn một chút.

Câu hỏi thường gặp

Chuỗi cung ứng khác logistics thế nào?

Logistics là phần vận chuyển, kho bãi, giao nhận hàng giữa các điểm. Chuỗi cung ứng rộng hơn: gồm cả việc chọn nhà cung cấp, sản xuất, lắp ráp, phân phối. Logistics là mạch máu nằm bên trong chuỗi cung ứng.

Vì sao một linh kiện nhỏ thiếu có thể làm dừng cả nhà máy?

Dây chuyền lắp ráp cần đủ mọi linh kiện mới ra được sản phẩm hoàn chỉnh. Thiếu một con chip giá vài đô la thì chiếc máy giá hàng trăm đô la vẫn nằm dở, và nhà máy không thể bán máy thiếu linh kiện.

Việt Nam làm khâu nào trong chuỗi cung ứng điện thoại?

Chủ yếu là lắp ráp, kiểm tra và đóng gói, cùng một phần linh kiện đơn giản. Các khâu thiết kế chip, đúc chip, làm màn hình cao cấp phần lớn vẫn nằm ở nước khác, linh kiện nhập về để ráp.

Chuỗi cung ứng toàn cầu có làm hàng rẻ hơn không?

Có, ở điều kiện bình thường, vì mỗi khâu đặt ở nơi làm hiệu quả nhất. Đổi lại chuỗi dài nên dễ bị ảnh hưởng khi một khâu gặp sự cố, lúc đó giá có thể tăng nhanh và hàng giao chậm.

Đọc tin đứt gãy chuỗi cung ứng nên để ý điều gì?

Để ý khâu nào bị ảnh hưởng, kéo dài bao lâu và có nguồn thay thế hay không. Sự cố ở một khâu có nhiều nhà cung cấp thường qua nhanh; sự cố ở khâu chỉ vài nơi làm được thì ảnh hưởng lâu hơn.

Người tiêu dùng bình thường có cần quan tâm chuỗi cung ứng không?

Có, vì nó giải thích vì sao giá một món hàng nhập hay hàng lắp trong nước lên xuống, vì sao có lúc hết hàng, và vì sao nhà máy gần nhà tăng hay giảm tuyển người. Hiểu nó giúp đọc tin kinh tế đỡ bị bất ngờ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138