ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Chế độ bán tổng thống là gì: nước Pháp vừa có tổng thống vừa có thủ tướng

Chế độ bán tổng thống ở Pháp: tổng thống do dân bầu hai vòng, thủ tướng phải được Quốc hội chấp nhận. Chia quyền, thời kỳ "sống chung", cách đọc tin bầu cử Pháp.

Vote counting volunteers sort blank sheets at long tables in a school gym at night, a young woman in a dark red sweater counting in the foreground, overhead lights

Chế độ bán tổng thống là mô hình có cả tổng thống do dân bầu trực tiếp và thủ tướng cùng chính phủ phải chịu trách nhiệm trước quốc hội; ở Pháp, tổng thống nắm đối ngoại, quốc phòng và quyền giải tán quốc hội, còn thủ tướng điều hành chính sách trong nước và cần đa số ở Quốc hội để đứng vững. Quyền thực tế của tổng thống phụ thuộc rất nhiều vào việc phe ủng hộ mình có nắm được Quốc hội hay không.

Mô hình này được nước Pháp áp dụng từ hiến pháp năm 1958, khởi đầu nền Đệ ngũ Cộng hòa, và về sau nhiều nước ở châu Âu, châu Phi tham khảo với những biến thể khác nhau. Khi đọc tin "Pháp có thủ tướng mới" hay "tổng thống Pháp giải tán Quốc hội", hiểu cơ chế chia quyền này mới thấy vì sao hai chức vụ cùng tồn tại mà không trùng việc.

Hai vòng bầu: vì sao người Pháp đi bầu tổng thống hai lần

Tổng thống Pháp được bầu trực tiếp với nhiệm kỳ năm năm, mỗi người tối đa hai nhiệm kỳ liên tiếp. Vòng một mở cho mọi ứng viên đủ điều kiện, mà điều kiện chính là gom đủ chữ ký bảo trợ của những người đang giữ chức dân cử như thị trưởng, nghị sĩ. Nếu ai được quá nửa số phiếu hợp lệ ngay vòng một thì đắc cử, nhưng với nhiều ứng viên chia phiếu, chuyện đó gần như không xảy ra.

Vì vậy khoảng hai tuần sau là vòng hai, chỉ còn hai người có số phiếu cao nhất vòng một. Người thắng vòng hai luôn có quá nửa số phiếu hợp lệ, nhờ đó có tính chính danh rõ ràng. Giữa hai vòng là quãng thương lượng: các ứng viên bị loại kêu gọi hoặc không kêu gọi người ủng hộ mình bầu cho một trong hai người còn lại, và cử tri cũng hay bầu theo kiểu "chọn người mình ít phản đối hơn".

Câu quen thuộc của báo chí Pháp diễn tả điều này: ở vòng một người ta chọn, ở vòng hai người ta loại. Với người đọc tin, điều đáng nhớ là kết quả vòng một không cộng thẳng sang vòng hai. Một người về nhất vòng một vẫn có thể thua nếu phần lớn cử tri của các ứng viên bị loại dồn sang đối thủ.

Ai nắm việc gì trong bộ máy Pháp

Hiến pháp chia việc giữa tổng thống và thủ tướng, nhưng ranh giới mềm và dịch chuyển theo cục diện Quốc hội:

Chức vụCách có đượcQuyền chính
Tổng thốngDân bầu trực tiếp, hai vòng, nhiệm kỳ năm nămBổ nhiệm thủ tướng, chủ trì hội đồng bộ trưởng, tổng tư lệnh quân đội, dẫn dắt đối ngoại, giải tán Quốc hội, đưa một số vấn đề ra trưng cầu ý dân
Thủ tướngTổng thống bổ nhiệm, phải được Quốc hội chấp nhận trên thực tếĐiều hành chính phủ, chính sách trong nước, ngân sách, trình dự luật
Quốc hội577 ghế, bầu theo khu vực hai vòng, nhiệm kỳ năm nămLàm luật, thông qua ngân sách, có thể bỏ phiếu bất tín nhiệm lật đổ chính phủ
Thượng việnBầu gián tiếp qua đại cử tri là các đại biểu địa phươngXem xét luật, đại diện các địa phương; Quốc hội có tiếng nói cuối cùng khi bất đồng
Hội đồng Hiến phápThành viên do tổng thống và chủ tịch hai viện chỉ địnhXét luật có hợp hiến không, giám sát bầu cử tổng thống

Điểm mấu chốt nằm ở dòng thứ hai và thứ ba: tổng thống bổ nhiệm thủ tướng, nhưng Quốc hội có thể lật đổ chính phủ bằng bất tín nhiệm. Vì vậy tổng thống không thể giữ một thủ tướng mà đa số Quốc hội không chấp nhận.

Thời kỳ "sống chung": khi tổng thống và Quốc hội khác phe

Khi phe ủng hộ tổng thống nắm đa số Quốc hội, tổng thống là trung tâm quyền lực thật, thủ tướng giống người thực thi chương trình của tổng thống. Nhưng nếu một kỳ bầu Quốc hội cho ra đa số thuộc phe đối lập, tổng thống buộc phải bổ nhiệm thủ tướng từ phe đó. Người Pháp gọi trạng thái này là "sống chung" hay chung sống chính trị: tổng thống giữ vai trò nổi bật ở đối ngoại và quốc phòng, còn chính sách trong nước chuyển về tay thủ tướng và đa số Quốc hội.

Trong nửa sau thế kỷ trước, Pháp đã trải qua ba giai đoạn sống chung như vậy. Sau đó, nước này rút nhiệm kỳ tổng thống từ bảy năm xuống năm năm và xếp lịch để bầu Quốc hội ngay sau bầu tổng thống, nhờ vậy khả năng hai bên khác phe giảm đi, vì cử tri thường trao đa số cho phe vừa thắng.

Tuy vậy, khi Quốc hội không có phe nào đủ đa số, một tình huống khác xuất hiện: thủ tướng phải dựa vào thỏa thuận lỏng giữa nhiều nhóm, dễ bị đe dọa bởi các kiến nghị bất tín nhiệm. Hiến pháp có một công cụ cho chính phủ thông qua dự luật mà không cần biểu quyết, đổi lại Quốc hội có quyền đưa ra kiến nghị bất tín nhiệm ngay sau đó. Công cụ này, thường được nhắc theo số điều khoản 49.3, hay xuất hiện trên tin về ngân sách Pháp.

Bầu Quốc hội Pháp: 577 cuộc bầu nhỏ, mỗi cuộc hai vòng

Quốc hội Pháp có 577 ghế, mỗi ghế ứng với một khu vực bầu cử, kể cả các khu vực ở vùng lãnh thổ hải ngoại và khu vực dành cho người Pháp sống ở nước ngoài. Mỗi khu vực bầu theo hai vòng, nhưng luật khác với bầu tổng thống: ứng viên muốn vào vòng hai phải đạt số phiếu ít nhất bằng 12,5% số cử tri đã đăng ký trong khu vực, chứ không phải chỉ hai người đứng đầu.

Khi tỷ lệ đi bầu cao, ba ứng viên có thể cùng vượt ngưỡng, tạo ra cuộc đua ba người ở vòng hai. Lúc đó các đảng thường tính toán: ứng viên đứng thứ ba có rút lui để dồn phiếu cho một người hay không. Chính những quyết định rút lui ở hàng trăm khu vực, mỗi nơi một khác, làm cho số ghế cuối cùng của mỗi phe khó đoán từ kết quả vòng một.

Vì vậy kết quả bầu Quốc hội Pháp nên đọc theo hai lớp. Lớp thứ nhất là phần trăm phiếu cả nước ở vòng một, cho biết tâm lý chung. Lớp thứ hai là số ghế sau vòng hai, cho biết ai có thể lập chính phủ. Khi không phe nào vượt mốc 289 ghế, tức quá nửa của 577, nước Pháp bước vào giai đoạn thương lượng hiếm gặp trong truyền thống của nền Đệ ngũ Cộng hòa, vốn quen với đa số rõ ràng.

Kênh truyền về Việt Nam từ một cuộc bầu cử ở Paris

Pháp là một nền kinh tế lớn của Liên minh châu Âu và dùng đồng euro, nên biến động chính trị ở đây đi về Việt Nam theo chuỗi:

  1. Bầu cử hoặc khủng hoảng chính phủ làm ngân sách Pháp khó thông qua, chênh lệch lãi suất trái phiếu Pháp so với Đức nới rộng.
  2. Đồng euro và tâm lý thị trường châu Âu dao động theo, nhất là khi lo ngại lan sang các nước khác dùng chung đồng tiền.
  3. Nhà nhập khẩu châu Âu thận trọng hơn với đơn hàng, ảnh hưởng tới hàng Việt Nam như cà phê, hạt điều, dệt may, giày dép, thủy sản vào khu vực này.
  4. Chính sách của Pháp trong các cuộc thảo luận chung của châu Âu, về nông nghiệp, môi trường, tiêu chuẩn hàng nhập, có thể nghiêng theo chính phủ mới, ảnh hưởng tới yêu cầu với hàng nông sản nhập khẩu.
  5. Du học sinh Việt Nam ở Pháp chịu ảnh hưởng qua chính sách thị thực, học phí cho sinh viên ngoài châu Âu và việc làm thêm.

Ví dụ giả định: một sinh viên Việt Nam học thạc sĩ ở Lyon nhận học bổng tính bằng euro. Nếu euro biến động mạnh trong một mùa chính trị căng thẳng, khoản tiền gia đình gửi bổ sung từ Việt Nam quy đổi có thể đổi vài phần trăm. Đó là chuyện tỷ giá, không phải chuyện ai thắng.

Hiểu lầm hay gặp

"Thủ tướng Pháp là người đứng đầu nhà nước." Người đứng đầu nhà nước Pháp là tổng thống. Thủ tướng đứng đầu chính phủ, tức bộ máy điều hành.

"Tổng thống Pháp có quyền tuyệt đối vì do dân bầu." Quyền của tổng thống mạnh nhất khi phe mình nắm Quốc hội. Khi không có đa số, nhiều chính sách trong nước phải qua thủ tướng và Quốc hội, tổng thống không tự quyết được.

"Tổng thống giải tán Quốc hội là để tự mình cai trị." Giải tán Quốc hội chỉ dẫn tới bầu Quốc hội mới trong vài tuần. Kết quả có thể có lợi hoặc bất lợi cho tổng thống, và hiến pháp không cho giải tán lại trong vòng một năm sau đó.

"Đã có bất tín nhiệm là tổng thống phải từ chức." Bất tín nhiệm lật đổ chính phủ của thủ tướng, không phải tổng thống. Tổng thống vẫn tại vị và bổ nhiệm thủ tướng mới.

"Bán tổng thống ở đâu cũng giống Pháp." Nhiều nước dùng nhãn bán tổng thống nhưng cân quyền rất khác: có nơi tổng thống gần như nghi lễ, có nơi tổng thống mạnh hơn Pháp. Phải đọc hiến pháp từng nước, không suy từ cái tên.

Cách đọc một bản tin bầu cử hay khủng hoảng chính phủ Pháp

Tin chính trị Pháp có nhiều thuật ngữ dễ lẫn. Vài điểm giúp đọc đúng:

  • "Vòng một" và "vòng hai": luôn hỏi đây là bầu tổng thống hay bầu Quốc hội. Quốc hội cũng bầu hai vòng ở từng khu vực, và ở vòng hai một khu vực đôi khi còn ba người.
  • "Mặt trận chặn" hay "rút lui chiến thuật": ứng viên đứng thứ ba rút lui để dồn phiếu cho người có khả năng thắng một ứng viên khác. Điều này làm kết quả vòng hai khác hẳn vòng một.
  • "Kiến nghị bất tín nhiệm": cần đa số tuyệt đối của Quốc hội mới lật được chính phủ, không phải đa số người có mặt.
  • "Chính phủ tạm quyền": sau khi thủ tướng từ chức, chính phủ cũ vẫn xử lý việc thường ngày cho tới khi có chính phủ mới.
  • Câu hỏi nên đặt: đây là tin về tổng thống hay về chính phủ? Quốc hội hiện có phe nào đủ đa số không? Con số phần trăm này là vòng một hay vòng hai, cả nước hay một khu vực?

Con số hay bị hiểu sai là tỷ lệ của một đảng ở vòng một bầu Quốc hội. Vì nhiều khu vực còn vòng hai với các liên kết và rút lui, tỷ lệ vòng một không quy ra số ghế cuối cùng.

Câu hỏi thường gặp

Chế độ bán tổng thống khác chế độ tổng thống thế nào?

Trong chế độ tổng thống như Mỹ, tổng thống vừa đứng đầu nhà nước vừa đứng đầu chính phủ, quốc hội không lật đổ được chính phủ bằng bất tín nhiệm. Trong chế độ bán tổng thống như Pháp, có thêm thủ tướng và chính phủ chịu trách nhiệm trước quốc hội.

Tổng thống Pháp được bầu bao lâu một lần?

Tổng thống Pháp có nhiệm kỳ năm năm, được bầu trực tiếp qua tối đa hai vòng cách nhau khoảng hai tuần. Mỗi người được giữ tối đa hai nhiệm kỳ liên tiếp, sau đó phải nghỉ ít nhất một nhiệm kỳ.

Ai chọn thủ tướng Pháp?

Tổng thống bổ nhiệm thủ tướng. Tuy nhiên vì Quốc hội có thể lật đổ chính phủ bằng bất tín nhiệm, tổng thống phải chọn người mà đa số Quốc hội chấp nhận được.

Sống chung chính trị ở Pháp là gì?

Đó là khi tổng thống và đa số Quốc hội thuộc hai phe khác nhau, buộc tổng thống bổ nhiệm thủ tướng từ phe đối lập. Khi đó tổng thống tập trung vào đối ngoại và quốc phòng, chính sách trong nước do thủ tướng dẫn dắt.

Tổng thống Pháp có được giải tán Quốc hội không?

Có. Tổng thống có quyền giải tán Quốc hội để bầu lại, nhưng không được giải tán lần nữa trong vòng một năm sau cuộc bầu mới. Kết quả bầu lại có thể không như ý tổng thống.

Thượng viện Pháp được bầu thế nào?

Thượng viện Pháp được bầu gián tiếp bởi một tập hợp đại cử tri, chủ yếu là các đại biểu hội đồng địa phương. Khi hai viện bất đồng về luật, Quốc hội thường có tiếng nói cuối cùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138