ToanCuc.comToàn Cục
Eo biển, kênh đào và tuyến hàng hải

Điểm nghẽn hàng hải là gì: những cổ chai trên tuyến tàu và vì sao một chỗ tắc lan xa

Điểm nghẽn hàng hải là eo biển, kênh đào mà tàu khó tránh. Có những điểm nào, rủi ro thuộc mấy loại, và vì sao tắc một chỗ ở xa cũng làm hàng Việt chậm, cước tăng.

Busy chokepoint dawn: a pilot in a blush pink jacket climbs a rope ladder from a small pilot boat up the side of a huge cargo hull, close-up, misty light

Điểm nghẽn hàng hải là những eo biển, kênh đào hẹp mà một lượng lớn tàu buộc phải đi qua vì đường vòng quá dài hoặc không có; chỉ cần một điểm như vậy bị gián đoạn vài ngày là lịch tàu, cước vận tải và giá hàng ở những nơi rất xa cũng bị ảnh hưởng. Giới vận tải và năng lượng hay dùng chữ tiếng Anh "chokepoint", nghĩa đen là chỗ thắt cổ chai.

Thế giới có hàng chục eo biển, nhưng chỉ khoảng dưới mười điểm được coi là điểm nghẽn tầm toàn cầu. Bài này giải thích tiêu chí để một chỗ hẹp trở thành điểm nghẽn, liệt kê các điểm chính và thứ đi qua chúng, phân loại rủi ro, rồi chỉ ra chuỗi lan truyền từ một chỗ tắc ở xa về tới một chủ hàng ở Việt Nam.

Khi nào một chỗ hẹp trở thành "điểm nghẽn"

Không phải eo biển hẹp nào cũng là điểm nghẽn. Giới phân tích thường xét bốn điều:

  • Lượng hàng đi qua lớn so với tổng thương mại hoặc tổng nguồn cung một mặt hàng, như dầu, khí hoá lỏng, lương thực.
  • Đường thay thế đắt hoặc không có: phải đi vòng thêm nhiều ngày, hoặc như vịnh Ba Tư thì không có lối ra biển nào khác.
  • Luồng hẹp hoặc nông: giới hạn cỡ tàu, số tàu qua mỗi ngày, dễ bị chặn bởi một sự cố đơn lẻ.
  • Có nguồn rủi ro thường trực: thời tiết, hạn hán, an ninh khu vực, cướp biển, mật độ giao thông.

Một chỗ hẹp nhưng ít tàu, hoặc có đường vòng rẻ, thì không đáng gọi là điểm nghẽn. Ngược lại, eo biển Malacca không hẹp lắm ở phần lớn chiều dài, nhưng vì lượng hàng khổng lồ và cỡ tàu bị giới hạn, nó vẫn đứng đầu danh sách. Hiểu tiêu chí này giúp nhận ra khi nào một bản tin phóng đại tầm quan trọng của một eo biển ít người biết, và khi nào một tin nhỏ về một eo quen thuộc thật ra đáng để ý hơn vẻ ngoài của nó.

Các điểm nghẽn lớn và thứ đi qua chúng

Danh sách dưới đây gồm những điểm hay được nhắc nhất. Mô tả mang tính tham khảo, lượng hàng thay đổi theo năm:

Điểm nghẽnNốiDòng hàng nổi bật
Eo biển MalaccaẤn Độ Dương với Biển ĐôngDầu sang Đông Bắc Á, container Á – Âu
Eo biển HormuzVịnh Ba Tư với vịnh OmanDầu thô, khí hoá lỏng vùng Vịnh
Eo Bab el-Mandeb và kênh SuezẤn Độ Dương với Địa Trung Hải qua Biển ĐỏContainer Á – Âu, dầu sang châu Âu
Kênh đào PanamaThái Bình Dương với Đại Tây DươngHàng bờ đông Mỹ với châu Á, ngũ cốc, khí
Các eo biển Thổ Nhĩ KỳBiển Đen với Địa Trung HảiLúa mì, ngô, dầu hướng dương, dầu thô
Eo biển GibraltarĐịa Trung Hải với Đại Tây DươngHầu hết tàu vào ra Địa Trung Hải từ phía tây
Eo biển DoverBiển Bắc với eo biển MancheMột trong những vùng biển đông tàu nhất thế giới, tàu vào các cảng Bắc Âu
Các eo biển Đan MạchBiển Baltic với Biển BắcDầu, hàng hoá của các nước quanh biển Baltic

Eo Gibraltar giữa Tây Ban Nha và Maroc chỉ rộng hơn chục cây số ở chỗ hẹp nhất, là cửa phía tây duy nhất của Địa Trung Hải. Eo Dover giữa Anh và Pháp có hệ thống phân luồng nghiêm ngặt từ lâu vì tàu đi dọc và phà đi ngang dày đặc. Hai điểm này ít khi lên tin vì rủi ro an ninh thấp, nhưng một tai nạn lớn ở đó vẫn làm xáo trộn lịch tàu Bắc Âu.

Bốn loại rủi ro, bốn kiểu tin tức

Tai nạn. Tàu mắc cạn, va chạm, hỏng máy chắn luồng. Xảy ra bất ngờ, thường được xử lý trong vài giờ tới vài ngày. Ví dụ quen thuộc là vụ tàu container chắn ngang kênh Suez năm 2021.

Thời tiết và tự nhiên. Bão, sương mù, băng, và kiểu rủi ro đặc biệt như hạn hán làm kênh Panama thiếu nước. Rủi ro này có tính mùa, có thể dự liệu phần nào, nhưng biến đổi khí hậu làm nó khó đoán hơn.

An ninh và xung đột. Căng thẳng giữa các nước ven eo, tấn công tàu buôn, cướp biển. Loại rủi ro này khiến phí bảo hiểm tăng mạnh nhất và có thể kéo dài hàng tháng. Thị trường phản ứng với cả khả năng xảy ra, không chỉ với sự việc đã xảy ra.

Hạ tầng và vận hành. Đình công ở cảng hai đầu, sự cố hệ thống điều phối giao thông, công trình sửa chữa âu thuyền, giới hạn công suất. Ít được nói tới nhưng có thể làm tàu xếp hàng dài.

Từ một chỗ tắc ở xa tới hàng hoá Việt Nam: chuỗi lan truyền

Một điểm nghẽn gián đoạn không chỉ chạm tới tàu đang ở đó. Hiệu ứng lan theo thứ tự khá đều:

  1. Tàu đang trên đường tới điểm nghẽn phải chờ hoặc đổi tuyến. Lịch tới cảng đích bị lùi vài ngày tới vài tuần.
  2. Tàu không về kịp cảng xuất phát cho chuyến sau. Hãng tàu phải bỏ chuyến, ngành gọi là "chuyến trống", hoặc gộp hàng của hai tuần vào một tàu.
  3. Container rỗng kẹt sai chỗ. Nơi xuất khẩu, như các cảng ở châu Á, thiếu vỏ để đóng hàng; nơi nhập khẩu dư container rỗng.
  4. Cước giao ngay tăng trên tuyến bị ảnh hưởng, rồi lan sang tuyến khác khi hãng tàu điều tàu đi bù.
  5. Chủ hàng Việt Nam thấy hệ quả: báo giá cước tăng, phụ phí mới, lịch giao hàng lùi, thiếu container, và với hàng nhập là nguyên liệu về chậm.
  6. Sau khi điểm nghẽn thông, hệ thống cần thêm vài tuần tới vài tháng để lịch tàu và container trở về bình thường. Đây là phần ít được đưa tin nhất.

Bước cuối giải thích vì sao có những lúc tin nói "kênh đã thông" mà doanh nghiệp vẫn kêu thiếu container, cước vẫn cao. Đó không phải mâu thuẫn mà là độ trễ của một hệ thống toàn cầu.

Các nước và doanh nghiệp giảm rủi ro điểm nghẽn bằng cách nào

Không ai dời được một eo biển, nên mọi cách giảm rủi ro đều xoay quanh dự phòng. Ở tầm quốc gia, cách phổ biến nhất là dự trữ: nhiều nước nhập khẩu năng lượng giữ kho dầu chiến lược đủ dùng một khoảng thời gian, để khi một điểm nghẽn gián đoạn thì có đệm trong lúc tìm nguồn khác. Thứ hai là đường ống trên đất liền đi vòng qua điểm nghẽn, như các đường ống né Hormuz, hay đường ống song song kênh Suez. Thứ ba là đa dạng hoá nguồn mua, để không phụ thuộc vào một vùng duy nhất.

Ở tầm doanh nghiệp, các công ty lớn sau những đợt gián đoạn gần đây chuyển từ tư duy "tồn kho càng ít càng tốt" sang giữ thêm hàng dự phòng cho nguyên liệu then chốt. Một số chuyển một phần hàng sang đường sắt xuyên lục địa giữa Trung Quốc và châu Âu, hoặc đường hàng không cho hàng giá trị cao. Một số khác dời bớt nhà máy về gần thị trường tiêu thụ để chuỗi cung ứng ngắn hơn.

Mỗi cách đều có giá: dự trữ tốn tiền kho và vốn, đường ống có công suất giới hạn, đường sắt và hàng không đắt hơn nhiều so với tàu biển. Vì vậy dự phòng chỉ giảm cú sốc chứ không xoá được nó. Khi đọc tin một nước xả kho dự trữ hay một doanh nghiệp chuyển hàng sang đường bộ, nên hiểu đó là phản ứng ngắn hạn với một điểm nghẽn, không phải tuyến hàng hải đã mất vai trò.

Vì sao Việt Nam đặc biệt nhạy với các điểm nghẽn

Việt Nam là một nền kinh tế có kim ngạch xuất nhập khẩu rất lớn so với quy mô GDP, và phần lớn hàng hoá tính theo khối lượng đi bằng đường biển. Hàng sang châu Âu đi qua ít nhất hai điểm nghẽn là Malacca và Suez, cộng Biển Đỏ. Hàng sang bờ đông Mỹ có thể qua Panama hoặc Suez. Năng lượng và phân bón nhập từ vùng Vịnh đi qua Hormuz. Lúa mì, ngô từ châu Mỹ, Biển Đen chịu ảnh hưởng gián tiếp từ Panama và các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ.

Ngoài ra, nhiều ngành chủ lực của Việt Nam như dệt may, giày dép, điện tử làm theo đơn hàng có hạn giao chặt, nguyên phụ liệu một phần nhập khẩu. Một điểm nghẽn ở xa có thể vừa làm chậm nguyên liệu về, vừa làm chậm thành phẩm đi, đánh hai lần vào cùng một đơn hàng.

Doanh nghiệp lâu năm thường xử lý bằng cách đa dạng hoá hãng tàu và cảng, giữ tồn kho nguyên liệu dự phòng, và ghi vào hợp đồng điều khoản về trường hợp bất khả kháng hay chậm giao do gián đoạn vận tải. Người đọc tin bình thường thì có thể dùng kiến thức về điểm nghẽn để hiểu vì sao giá một số mặt hàng nhích lên vài tháng sau một bản tin hàng hải tưởng như rất xa.

Cách đọc tin về điểm nghẽn: hiểu lầm và câu hỏi nên đặt

Hiểu lầm: "đóng cửa" và "gián đoạn" là một. Thực tế: phần lớn trường hợp là giảm công suất, giảm lượng tàu, chứ ít khi đóng hoàn toàn. Còn bao nhiêu phần trăm lượng tàu bình thường đi qua?

Hiểu lầm: tắc ở xa không liên quan tới mình. Thực tế: thị trường tàu và container là một mạng toàn cầu. Tuyến của bạn không qua điểm nghẽn vẫn có thể bị rút tàu, tăng cước.

Con số dễ hiểu sai: phần trăm thương mại thế giới. Mỗi nguồn tính một kiểu, theo khối lượng, giá trị, hay chỉ một mặt hàng. Không so con số của hai nguồn khác nhau.

Con số đáng xem: thời gian chờ, số lượt tàu, phí bảo hiểm. Ba con số này cho biết tình hình thật nhanh hơn bình luận. Cước giao ngay phản ánh sau, còn giá hàng bán lẻ phản ánh sau nữa.

Câu hỏi cuối cùng. Bản tin nói về điều đã xảy ra với dòng tàu, hay về khả năng có thể xảy ra? Hai loại tin đều có giá trị, nhưng phản ứng với chúng nên khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Điểm nghẽn hàng hải là gì?

Điểm nghẽn hàng hải là eo biển hoặc kênh đào hẹp mà một lượng lớn tàu buộc phải đi qua vì đường vòng quá dài hoặc không có. Khi một điểm như vậy bị gián đoạn, lịch tàu, cước và giá hàng ở nhiều nơi trên thế giới đều bị ảnh hưởng.

Những điểm nghẽn hàng hải lớn nhất thế giới là đâu?

Thường được nhắc nhất là eo biển Malacca, eo biển Hormuz, kênh đào Suez cùng eo Bab el-Mandeb, kênh đào Panama, các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ, eo Gibraltar, eo Dover và các eo biển Đan Mạch. Mức độ quan trọng tuỳ mặt hàng và tuyến.

Eo biển Gibraltar nằm ở đâu?

Eo biển Gibraltar nằm giữa Tây Ban Nha ở châu Âu và Maroc ở châu Phi, nối Địa Trung Hải với Đại Tây Dương. Đây là cửa phía tây duy nhất của Địa Trung Hải, nên hầu hết tàu vào ra vùng biển này từ phía tây đều đi qua.

Vì sao kênh đã thông mà cước tàu vẫn cao?

Vì sau gián đoạn, tàu và container đã nằm sai chỗ, lịch tàu bị xáo trộn, cảng đích quá tải khi tàu dồn tới. Hệ thống cần vài tuần tới vài tháng để trở lại bình thường, nên cước giảm chậm hơn tốc độ điểm nghẽn được khai thông.

Điểm nghẽn ảnh hưởng tới hàng Việt Nam thế nào?

Hàng xuất đi châu Âu, bờ đông Mỹ và hàng nhập năng lượng, phân bón, lương thực đều đi qua một hoặc nhiều điểm nghẽn. Khi một điểm gián đoạn, hàng giao chậm, cước và phụ phí tăng, thiếu container, nguyên liệu nhập về muộn.

Có cách nào đọc nhanh mức độ nghiêm trọng của một vụ gián đoạn?

Nên xem ba con số: thời gian tàu chờ, số lượt tàu qua so với bình thường, và phí bảo hiểm cho tuyến đó. Nếu ba con số này ít thay đổi, tình hình có thể chưa nghiêm trọng như tít báo gợi ra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138