ToanCuc.comToàn Cục
Eo biển, kênh đào và tuyến hàng hải

Kênh đào Panama vận hành ra sao: âu thuyền, nước hồ ngọt và khi hạn hán bắt tàu chờ

Kênh đào Panama nâng tàu lên một hồ nước ngọt bằng âu thuyền rồi hạ xuống biển bên kia. Vì sao hạn hán làm tàu phải xếp hàng, và hàng Việt Nam đi bờ đông Mỹ chịu gì.

Panama locks seen from a drone: aerial view of a canal chamber filling with water, a tan tugboat guiding a cargo ship, rainforest edges, soft morning mist

Kênh đào Panama nối Thái Bình Dương với Đại Tây Dương qua eo đất Panama bằng một hệ thống âu thuyền: tàu được nâng lên một hồ nước ngọt nằm cao hơn mặt biển, chạy qua hồ, rồi được hạ xuống ở phía bên kia; mỗi lần nâng hạ dùng nước ngọt từ hồ, nên năm nào mưa ít thì kênh phải giảm số tàu và giới hạn độ chìm của tàu.

Kênh mở cửa năm 1914 và được bàn giao hoàn toàn cho Panama vào cuối năm 1999. Đây là tuyến tắt chính giữa bờ đông nước Mỹ với châu Á, giữa bờ tây Nam Mỹ với châu Âu. Bài này giải thích vì sao một con kênh trên biển lại sợ hạn hán, cách kênh phân lượt cho tàu, và tuyến này chạm tới hàng Việt Nam đi Mỹ, hàng nông sản Mỹ về châu Á ra sao.

Vì sao Panama phải dùng âu thuyền

Eo đất Panama không phẳng như sa mạc quanh Suez. Ở giữa là đồi núi và rừng mưa. Thay vì đào một con kênh ngang mặt biển xuyên núi, người ta ngăn một con sông lớn để tạo hồ nhân tạo Gatún nằm cao hơn mặt biển khoảng hai mươi mấy mét, rồi dùng âu thuyền ở hai đầu để đưa tàu lên xuống.

Âu thuyền giống một bậc thang bằng nước. Tàu vào một khoang bê tông lớn, cửa phía sau đóng lại, nước từ hồ chảy vào khoang bằng trọng lực, tàu nổi lên tới mức của khoang kế tiếp. Lặp lại vài bậc thì tàu lên tới mặt hồ. Ở đầu kia, quá trình ngược lại: nước xả ra, tàu hạ dần xuống biển. Không cần máy bơm cho việc nâng tàu, toàn bộ dựa vào nước hồ chảy xuống.

Ở các âu thuyền cũ, tàu được dẫn bởi những đầu máy nhỏ chạy trên ray dọc hai bên thành âu, kéo bằng dây cáp để giữ tàu ở giữa khoang. Khoảng hở giữa mạn tàu và thành âu chỉ còn vài chục phân với những tàu lớn nhất, nên đây là một trong những đoạn lái tàu tinh tế nhất thế giới. Các âu thuyền mới, mở năm 2016, dùng tàu lai dắt thay cho đầu máy.

Nước ngọt: điểm yếu ít ai ngờ của một con kênh nối hai đại dương

Mỗi lượt tàu tiêu tốn rất nhiều nước hồ. Mỗi lần khoang âu xả nước để hạ tàu, lượng nước ngọt ấy chảy ra biển và không quay lại. Với âu thuyền cũ, mỗi lượt tàu dùng một lượng nước tương đương nhu cầu của cả một đô thị nhỏ trong một ngày, ước tính tham khảo.

Hồ còn là nguồn nước sinh hoạt. Hệ thống hồ của kênh cũng cấp nước cho một phần lớn dân số Panama. Khi thiếu nước, nhà chức trách phải cân đối giữa nước cho tàu và nước cho người dân.

Mưa ít thì hồ thấp, tàu phải nhẹ hơn. Mặt hồ thấp nghĩa là luồng nông đi, tàu phải chở ít hàng để giảm độ chìm. Vào những năm khô hạn liên quan tới hiện tượng El Nino, kênh từng phải cắt số lượt tàu mỗi ngày và hạ mức mớn nước cho phép trong nhiều tháng.

Âu thuyền mới có bể tiết kiệm nước. Các âu thuyền mở rộng có những bể chứa bên cạnh, giữ lại phần lớn nước để dùng cho lượt sau. Dù vậy, chúng vẫn tiêu tốn nước, và việc tìm thêm nguồn nước cho kênh là chủ đề hay lên tin ở Panama.

Ai dùng kênh Panama và chở gì

Tuyến bờ đông nước Mỹ với Đông Á. Đây là dòng hàng lớn nhất qua kênh: container hàng tiêu dùng từ châu Á tới các cảng bờ đông Mỹ, và ngược lại là nông sản, nhựa, hoá chất, khí đốt từ Mỹ sang châu Á. Với tuyến này, Panama ngắn hơn đáng kể so với đi qua Suez.

Tàu chở khí. Khí dầu mỏ hoá lỏng và khí thiên nhiên hoá lỏng từ vùng vịnh Mexico sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đông Nam Á là khách hàng quan trọng của kênh. Loại tàu này nhạy cảm với lịch trình, nên khi kênh hạn chế lượt, nhiều tàu khí chọn đi vòng hẳn.

Hàng lạnh và trái cây từ bờ tây Nam Mỹ. Chuối, nho, quả bơ, thuỷ sản từ các nước ven Thái Bình Dương của Nam Mỹ đi qua kênh sang châu Âu và bờ đông Mỹ. Hàng lạnh không chờ lâu được, nên những tàu này thường đặt lượt trước.

Tàu chở ô tô, tàu du lịch, tàu hàng rời. Xe hơi từ Nhật Bản, Hàn Quốc sang bờ đông Mỹ, tàu du lịch theo mùa, tàu chở quặng, ngũ cốc đều xếp chung một hàng chờ. Khi công suất bị cắt, cơ quan quản lý kênh phải chọn ưu tiên theo loại tàu, theo đặt chỗ, theo giá, và mỗi lựa chọn đều có người thiệt.

Xếp hàng, đặt lượt và đấu giá lượt qua kênh

Kênh Panama có công suất giới hạn bởi số lượt âu thuyền mỗi ngày. Tàu có thể đặt lượt trước, trả phí đặt chỗ, hoặc đến rồi xếp hàng chờ. Tàu container chạy tuyến định kỳ thường đặt lượt trước để giữ lịch, còn tàu chở hàng rời, tàu chở khí có lịch linh hoạt hơn thì hay chấp nhận chờ.

Khi số lượt bị cắt vì hạn hán, hàng dài tàu chờ ở hai đầu kênh kéo dài nhiều ngày. Một số lượt còn trống được đưa ra đấu giá, và trong thời gian căng thẳng nhất, có những lượt được trả giá rất cao, gấp nhiều lần phí bình thường. Hãng tàu tính toán: trả tiền đấu giá, chờ lượt, hay đổi hẳn sang đường khác.

Đường khác có thể là đi qua kênh Suez, vòng mũi Hảo Vọng, hoặc dỡ hàng ở bờ tây nước Mỹ rồi chở bằng đường sắt sang bờ đông. Mỗi phương án đổi chi phí và thời gian theo cách khác nhau. Đó là lý do một đợt hạn hán ở Trung Mỹ có thể làm thay đổi tuyến tàu của cả những hãng không hề có tàu đi qua Panama.

Một chi tiết người ngoài ít để ý: tàu chờ lượt không đứng yên miễn phí. Mỗi ngày neo chờ, chủ tàu vẫn trả lương thuỷ thủ, nhiên liệu chạy máy phát, bảo hiểm và tiền thuê tàu nếu là tàu thuê. Với tàu chở khí hay tàu thuê theo ngày, vài ngày chờ có thể tốn hơn cả phí qua kênh. Vì vậy khi tin nói hàng trăm tàu đang chờ ở Panama, cái giá thật không nằm ở biểu phí của kênh mà ở hàng nghìn ngày tàu bị giam ngoài khơi.

Panama so với Suez: hai con kênh, hai kiểu rủi ro

Hai con kênh hay bị gọi chung là "kênh đào chiến lược", nhưng cách vận hành và điểm yếu khác nhau:

Tiêu chíKênh đào PanamaKênh đào Suez
NốiThái Bình Dương với Đại Tây DươngBiển Đỏ với Địa Trung Hải
Âu thuyềnCó, nâng tàu lên hồ nước ngọtKhông, kênh ngang mặt biển
Rủi ro điển hìnhHạn hán, hồ thấp, thiếu nướcTai nạn chắn luồng, bất ổn ở Biển Đỏ
Giới hạn cỡ tàuTheo kích thước khoang âu (cỡ Panamax, Neopanamax)Theo độ sâu và bề ngang kênh (cỡ Suezmax)
Tuyến chínhBờ đông Mỹ với châu Á; bờ tây Nam Mỹ với châu ÂuChâu Á với châu Âu, vùng Vịnh với châu Âu

Cụm "Panamax" từng là cỡ tàu chuẩn của ngành đóng tàu suốt nhiều thập kỷ, vì chủ tàu muốn tàu của mình đi lọt Panama. Khi âu mới mở, cỡ "Neopanamax" lớn hơn ra đời, nhưng những tàu container lớn nhất hiện nay vẫn không qua được Panama và chỉ chạy tuyến qua Suez hoặc tuyến xuyên Thái Bình Dương.

Từ hồ Gatún tới hàng Việt Nam: kênh truyền

Hàng Việt Nam đi Mỹ chủ yếu tới bờ tây như Los Angeles, Long Beach. Nhưng một phần không nhỏ đi bờ đông, như New York, Savannah, Charleston, nơi gần các trung tâm tiêu thụ lớn. Tuyến từ châu Á tới bờ đông có thể đi qua Panama hoặc qua Suez. Khi Panama hạn chế lượt, hãng tàu chuyển bớt sang Suez, mà Suez lại phụ thuộc Biển Đỏ. Hai điểm nghẽn ở hai đầu thế giới vì thế có thể cộng dồn, đẩy cước hàng đồ gỗ, quần áo, giày dép từ Việt Nam đi bờ đông Mỹ lên.

Chiều ngược lại, ngô, đậu tương, khí đốt hoá lỏng từ vùng vịnh Mexico của Mỹ sang châu Á thường đi qua Panama. Việt Nam nhập nhiều ngô, đậu tương, khô dầu làm thức ăn chăn nuôi. Khi tàu chở hàng rời phải chờ lâu hoặc đi vòng, cước tăng, và giá đầu vào của ngành chăn nuôi chịu thêm một chút áp lực. Ví dụ giả định: một trang trại lợn ở Đồng Nai thấy giá cám nhích lên vài tuần sau một đợt hạn hán ở Trung Mỹ, dù không ai trong trang trại từng nghe tới hồ Gatún.

Kênh truyền này chậm và bị pha loãng bởi nhiều yếu tố khác như giá ngô thế giới, tỷ giá, mùa vụ trong nước. Vì vậy không nên quy hết thay đổi giá cám cho Panama, nhưng cũng đừng nghĩ chuyện hạn hán ở Trung Mỹ không liên quan gì tới mình.

Đọc tin về kênh Panama: những con số cần xem

Khi tin về Panama xuất hiện, thường kèm vài con số. Hiểu đúng chúng giúp biết mức độ thật:

  • Số lượt tàu mỗi ngày: so với mức bình thường của kênh. Giảm bao nhiêu phần trăm, áp dụng cho âu cũ hay âu mới?
  • Mớn nước tối đa cho phép: giảm vài chục phân nghe nhỏ, nhưng với tàu lớn nghĩa là phải bỏ lại hàng trăm container hay hàng nghìn tấn hàng rời.
  • Mực nước hồ Gatún: con số mà người trong nghề theo dõi trước cả khi kênh ra thông báo.
  • Giá đấu lượt qua kênh: một con số kỷ lục hay lên tít nhưng chỉ áp dụng cho một lượt, không phải phí chung cho mọi tàu.
  • "Kênh Panama khủng hoảng": hỏi lại kênh vẫn mở và chỉ giảm lượt, hay thực sự ngừng? Phần lớn các đợt hạn chế là giảm công suất chứ không đóng cửa.

Khi mùa mưa trở lại và mặt hồ lên, kênh thường nới dần giới hạn. Tin "kênh Panama trở lại bình thường" vì vậy cũng cần đọc kỹ: bình thường ở mức nào, và lượng tàu chờ đã tan hết chưa.

Câu hỏi thường gặp

Kênh đào Panama nối những đại dương nào?

Kênh đào Panama nối Thái Bình Dương với Đại Tây Dương, cụ thể là biển Caribe, qua eo đất Panama ở Trung Mỹ. Nhờ kênh, tàu không phải đi vòng qua mũi cực nam của Nam Mỹ.

Âu thuyền ở kênh Panama hoạt động thế nào?

Tàu vào một khoang bê tông, cửa đóng lại, nước từ hồ chảy vào khoang bằng trọng lực làm tàu nổi lên từng bậc tới mặt hồ. Ở đầu bên kia, nước được xả ra để hạ tàu xuống biển, không cần máy bơm cho việc nâng tàu.

Vì sao hạn hán làm kênh Panama hạn chế tàu?

Mỗi lượt tàu dùng nước ngọt từ hồ và lượng nước này chảy ra biển. Khi mưa ít, mặt hồ thấp, kênh phải giảm số lượt tàu mỗi ngày và giảm độ chìm cho phép để giữ nước cho cả hoạt động của kênh lẫn nước sinh hoạt.

Tàu Neopanamax là gì?

Đó là cỡ tàu lớn nhất đi lọt các âu thuyền mở rộng của kênh Panama, khai trương năm 2016. Trước đó, cỡ chuẩn gọi là Panamax theo kích thước âu thuyền cũ, và từng định hình thiết kế tàu suốt nhiều thập kỷ.

Hàng Việt Nam có đi qua kênh Panama không?

Một phần hàng Việt Nam đi bờ đông nước Mỹ có thể đi qua Panama, phần khác đi qua Suez hoặc dỡ ở bờ tây rồi đi đường sắt. Ngô, đậu tương từ vùng vịnh Mexico về Việt Nam làm thức ăn chăn nuôi cũng hay đi qua kênh này.

Kênh Panama thuộc về ai?

Kênh do Panama sở hữu và vận hành thông qua một cơ quan quản lý kênh, sau khi được bàn giao hoàn toàn vào cuối năm 1999. Kênh mở cho tàu mọi nước, thu phí theo loại tàu và hàng hoá.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138