Eo biển Hormuz là dải nước hẹp nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman và Ấn Độ Dương, nằm giữa Iran và Oman; đây là lối ra biển duy nhất cho phần lớn dầu thô và khí hoá lỏng của các nước vùng Vịnh, nên mọi tin bất ổn quanh Hormuz đều được thị trường dầu phản ứng ngay. Theo các ước tính hay được dẫn, lượng dầu đi qua đây mỗi ngày tương đương khoảng một phần năm lượng dầu thế giới tiêu thụ (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm).
Khác với Malacca có đường vòng, Hormuz gần như không có đường biển thay thế: tàu đã vào vịnh Ba Tư thì chỉ có một cửa để ra. Đó là lý do một chữ "Hormuz" trong tít báo đủ làm giá dầu nhảy, kể cả khi chưa có con tàu nào bị cản. Bài này giải thích cơ chế đó, đường ống né eo biển, và cách giá dầu, cước tàu đi từ Hormuz về tới bình xăng ở Việt Nam.
Địa hình: một cửa ra, hai làn tàu
Nhìn từ trên cao, vịnh Ba Tư giống một cái túi dài: phía bắc là Iran, phía nam là Saudi Arabia, Kuwait, Iraq ở đầu túi, rồi Bahrain, Qatar, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Miệng túi là Hormuz, chỗ hẹp nhất chỉ vài chục cây số, mũi đất Musandam của Oman nhô ra như một cái nút.
Nhưng tàu không dùng được cả bề ngang ấy. Theo hệ thống phân luồng, tàu vào và tàu ra mỗi chiều có một làn chỉ rộng vài cây số, giữa hai làn là dải phân cách. Tàu dầu khổng lồ chở đầy hàng có mớn nước sâu, nên còn phải bám đúng phần nước đủ sâu. Hình dung một cây cầu hai làn mà toàn bộ xe bồn chở xăng của cả một vùng phải đi qua, đó là Hormuz.
Vùng này nóng, có lúc sương mù và bụi làm giảm tầm nhìn, mật độ tàu cao, lại có nhiều đảo nhỏ. Thuyền trưởng tàu dầu thường coi đoạn này là đoạn cần tập trung nhất chuyến đi, không chỉ vì chuyện an ninh mà vì địa hình và giao thông dày đặc.
Từ một tin căng thẳng ở Hormuz tới giá dầu: chuỗi truyền dẫn
Giá dầu phản ứng với Hormuz theo một chuỗi khá đều, kể cả khi dòng dầu thực tế chưa giảm thùng nào:
- Tin bất ổn xuất hiện: một vụ bắt giữ tàu, một cuộc tập trận, một tuyên bố cứng rắn. Thị trường chưa thiếu dầu, nhưng người mua bắt đầu tính tới khả năng thiếu.
- Giá dầu kỳ hạn tăng trước. Giới giao dịch cộng thêm một khoản gọi là "phần bù rủi ro địa chính trị" vào giá, tức là trả thêm cho khả năng nguồn cung bị gián đoạn.
- Hãng bảo hiểm tăng phí rủi ro chiến tranh cho tàu vào vùng Vịnh. Phí này tính theo phần trăm giá trị con tàu cho mỗi chuyến, nên tàu càng đắt, khoản phải trả càng lớn.
- Chủ tàu dầu đòi giá thuê tàu cao hơn, một số tàu từ chối vào vùng, cước chở dầu tăng. Người mua dầu ở châu Á trả thêm cả tiền dầu lẫn tiền chở.
- Nếu căng thẳng dịu đi mà dòng dầu không hề gián đoạn, phần bù rủi ro rút khỏi giá khá nhanh. Nếu dòng dầu thực sự giảm, giá đi theo cung cầu thật, khi đó các nước bắt đầu bàn tới việc xả dự trữ dầu chiến lược.
Điểm cần nhớ: phần lớn biến động giá quanh Hormuz là giá của rủi ro, không phải giá của dầu thiếu thật. Đây là lý do có những đợt giá tăng vọt rồi về lại chỉ trong vài phiên.
Ai phụ thuộc vào Hormuz
Bên bán dầu. Saudi Arabia, Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Iran đều xuất phần lớn dầu qua Hormuz. Kuwait, Qatar và Bahrain gần như không có lối ra biển nào khác.
Bên bán khí hoá lỏng. Qatar thuộc nhóm nước xuất khẩu khí hoá lỏng lớn nhất thế giới, và tàu LNG của Qatar đều phải qua Hormuz. Vì vậy tin về Hormuz chạm cả giá khí ở châu Á lẫn châu Âu, không chỉ giá dầu.
Bên mua ở châu Á. Phần lớn dầu qua Hormuz đi về phía đông: Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước Đông Nam Á. Châu Á vì thế chịu tác động trực tiếp hơn châu Mỹ, nơi có nguồn dầu nội địa lớn.
Bên làm vận tải và bảo hiểm. Chủ tàu dầu, hãng bảo hiểm hàng hải, các cảng tiếp nhiên liệu quanh vịnh Oman đều sống theo nhịp của eo biển này. Khi căng thẳng, một số chủ tàu tạm không nhận chuyến vào vùng Vịnh, số tàu sẵn sàng đi ít lại nên giá thuê tàu dầu tăng nhanh hơn cả giá dầu.
Bên nhập hàng tiêu dùng vào vùng Vịnh. Chiều ngược lại cũng quan trọng: lương thực, xe cộ, vật liệu xây dựng, hàng điện tử đi vào các cảng ven vịnh qua Hormuz. Gạo, thuỷ sản, rau quả của Việt Nam bán sang các nước vùng Vịnh cũng đi đường này, nên khi phí bảo hiểm tăng, nhà xuất khẩu Việt Nam cũng thấy cước sang Trung Đông nhích lên.
Đường ống né Hormuz: có, nhưng không đủ
Các nước vùng Vịnh đã xây đường ống để có lối ra không qua eo. Saudi Arabia có đường ống băng ngang đất nước từ các mỏ phía đông sang cảng bên bờ Biển Đỏ. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất có đường ống đưa dầu tới cảng Fujairah, nằm bên ngoài eo, nhìn ra vịnh Oman.
Vấn đề là công suất. Tổng các đường ống này chỉ chuyển được một phần nhỏ so với lượng dầu qua Hormuz mỗi ngày. Kuwait, Qatar, Bahrain không có đường ống tương tự. Iraq xuất phần lớn qua cảng phía nam ở đầu vịnh. Khí hoá lỏng thì gần như không thể chuyển bằng đường ống ra cảng khác vì nhà máy hoá lỏng nằm ngay bờ vịnh.
Ngay cả dầu đi đường ống sang Biển Đỏ cũng chưa chắc an toàn hơn, vì muốn sang châu Á vẫn phải qua eo Bab el-Mandeb ở cuối Biển Đỏ, hoặc muốn sang châu Âu thì qua kênh Suez. Đường ống giúp giảm rủi ro, không xoá được rủi ro.
Căng thẳng thì nhiều, gián đoạn thật thì hiếm
Nhìn lại nhiều thập kỷ, Hormuz có rất nhiều đợt căng thẳng nhưng dòng dầu qua eo hiếm khi dừng hẳn. Trong thập niên 1980, khi hai nước ven vịnh có chiến tranh kéo dài, nhiều tàu dầu bị tấn công trong vùng vịnh, phí bảo hiểm tăng vọt, một số tàu được hải quân nước ngoài hộ tống, nhưng tàu vẫn tiếp tục ra vào. Các đợt bắt giữ tàu, va chạm, tập trận sau này cũng làm giá dao động rồi lắng xuống.
Lý do một phần nằm ở chỗ chính mọi nước ven vịnh đều cần eo biển để bán dầu của mình. Đóng Hormuz là tự cắt nguồn thu. Một phần khác là sự hiện diện thường trực của tàu hải quân nhiều nước trong khu vực để giữ luồng tàu thương mại.
Điều đó không có nghĩa rủi ro bằng không. Thị trường vẫn trả tiền cho rủi ro, vì chỉ cần một gián đoạn ngắn với một phần năm dầu thế giới đã đủ gây xáo trộn lớn. Với người đọc tin, bài học là phân biệt mức độ: tin căng thẳng là chuyện thường gặp, còn tin dòng tàu thực sự giảm mới là tin lớn. Nắm được điều này, bạn sẽ hiểu vì sao giá dầu có thể phản ứng mạnh rồi lại nguội nhanh chỉ trong vài phiên.
Kênh truyền về Việt Nam: xăng, gas, phân bón và cước tàu
Giá xăng dầu trong nước được điều hành dựa trên giá thành phẩm trên thị trường khu vực, chủ yếu là thị trường Singapore, cộng thuế, phí và các khoản theo quy định. Khi tin Hormuz đẩy giá dầu thế giới lên, giá thành phẩm ở Singapore cũng tăng, và sau một độ trễ của kỳ điều hành, giá ở cây xăng phản ánh phần nào biến động ấy. Một chiếc xe máy đổ đầy bình mỗi tuần sẽ thấy chênh lệch, dù nhỏ, nếu căng thẳng kéo dài.
Nhà máy lọc dầu ở Việt Nam cũng cần dầu thô nhập, một phần đến từ vùng Vịnh, đi qua Hormuz. Khí hoá lỏng cho bếp gas, khí cho sản xuất điện và phân đạm chịu ảnh hưởng qua giá khí thế giới. Phân bón nhập từ Trung Đông cũng đi qua eo này, nên nông dân trồng lúa, trồng cà phê có thể thấy giá phân nhích lên vài tuần sau.
Cuối cùng là cước tàu. Khi giá nhiên liệu tàu biển tăng, hãng tàu container áp phụ phí nhiên liệu cho mọi tuyến, kể cả tuyến từ Việt Nam đi Mỹ không hề qua vùng Vịnh. Một doanh nghiệp xuất khẩu đồ gỗ có thể thấy báo giá cước nhích lên mà tuyến hàng của mình cách Hormuz cả nửa vòng trái đất.
Đọc tin về Hormuz cho tỉnh táo
Hormuz là chủ đề dễ bị giật tít nhất trong mảng hàng hải. Vài điều nên tự kiểm khi đọc:
- "Đe doạ phong toả" khác "đã phong toả". Trong nhiều năm, tin về Hormuz chủ yếu là lời cảnh báo và tập trận, còn dòng tàu vẫn chạy. Có con tàu nào thực sự bị chặn không, hay mới là tuyên bố?
- Xem giá dầu thay đổi bao nhiêu phần trăm và trong bao lâu. Tăng mạnh trong một phiên rồi giảm lại là phần bù rủi ro, không phải thiếu dầu.
- Phí bảo hiểm và cước tàu dầu nói nhiều hơn tít báo: nếu hai con số này đứng yên, giới trong nghề chưa coi tình hình là nghiêm trọng.
- Con số "một phần năm dầu thế giới" là ước tính phổ biến, có nguồn tính cả sản phẩm lọc dầu, có nguồn chỉ tính dầu thô. Đừng so con số của hai nguồn khác nhau rồi kết luận dòng dầu đã giảm.
- Bài dự báo giá dầu sẽ lên bao nhiêu nếu eo bị đóng là kịch bản, không phải tin. Nên đọc như một giả định.
Câu hỏi hữu ích nhất khi đọc tin Hormuz: dòng dầu thực tế qua eo hôm nay có khác hôm qua không? Phần lớn bản tin không trả lời câu này, và đó là chỗ để tự giữ bình tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Eo biển Hormuz nằm giữa những nước nào?
Eo biển Hormuz nằm giữa Iran ở phía bắc và Oman ở phía nam, cụ thể là bán đảo Musandam của Oman. Nó nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman rồi ra Ấn Độ Dương, là lối ra biển của các nước ven vịnh.
Bao nhiêu dầu đi qua eo biển Hormuz?
Các ước tính phổ biến cho rằng lượng dầu qua Hormuz mỗi ngày tương đương khoảng một phần năm lượng dầu thế giới tiêu thụ. Con số thay đổi theo năm và theo cách tính có gồm sản phẩm lọc dầu hay không, nên chỉ nên xem là số liệu tham khảo.
Nếu eo biển Hormuz bị đóng thì có đường nào thay thế?
Chỉ có vài đường ống của Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đưa dầu ra cảng nằm ngoài eo, nhưng công suất nhỏ hơn nhiều so với lượng dầu qua Hormuz. Kuwait, Qatar, Bahrain gần như không có lối ra khác, còn khí hoá lỏng thì không có đường vòng.
Vì sao giá dầu tăng ngay khi có tin về Hormuz?
Vì thị trường định giá cả khả năng thiếu dầu trong tương lai, không chỉ lượng dầu đang có. Giới giao dịch cộng thêm phần bù rủi ro vào giá kỳ hạn, phí bảo hiểm và cước tàu dầu cũng tăng, nên giá nhảy dù chưa có thùng dầu nào bị chặn.
Tin về Hormuz ảnh hưởng giá xăng ở Việt Nam thế nào?
Giá xăng trong nước được điều hành theo giá thành phẩm trên thị trường khu vực cộng thuế, phí. Khi giá dầu thế giới tăng vì Hormuz, giá thành phẩm khu vực tăng theo và phản ánh vào giá bán lẻ sau kỳ điều hành, mức độ tuỳ căng thẳng kéo dài bao lâu.
Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh là gì?
Đó là khoản phí bảo hiểm thêm mà chủ tàu phải trả khi đưa tàu vào vùng được xếp là có rủi ro xung đột. Phí tính theo phần trăm giá trị con tàu cho từng chuyến, nên khi khu vực căng thẳng, khoản này tăng và cộng vào cước vận chuyển.