Kênh đào Suez là con kênh nhân tạo xuyên qua đất Ai Cập, nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ; tàu đi theo đoàn theo giờ định sẵn, không qua âu thuyền nào vì mặt nước hai đầu gần như ngang nhau, và mỗi chuyến trả một khoản phí tính theo loại tàu và trọng tải. Nhờ Suez, tàu đi giữa châu Á và châu Âu không phải vòng qua mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi, rút ngắn hành trình khoảng một tới hai tuần.
Kênh mở cửa năm 1869 và từ đó tới nay là một trong những tuyến hàng hải bận rộn nhất thế giới. Các ước tính hay gặp đặt lượng thương mại qua Suez vào khoảng một phần mười thương mại thế giới (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm). Phần dưới mô tả một chuyến qua kênh diễn ra thế nào, ai thu tiền, vì sao kênh dễ tổn thương, và một sự cố ở Suez chạm tới hàng Việt Nam ra sao.
Một chuyến tàu qua Suez diễn ra theo thứ tự nào
Một tàu container từ Singapore đi Rotterdam tới cửa nam của kênh. Quy trình đại thể như sau:
- Tàu báo trước thời gian đến, khai thông số con tàu, hàng hoá, mớn nước cho cơ quan quản lý kênh. Phí được tính trước dựa trên một loại trọng tải riêng của kênh và loại tàu.
- Tàu neo chờ ở vùng neo gần cửa kênh phía Biển Đỏ, đợi được xếp vào đoàn đi lên phía bắc. Mỗi ngày có đoàn đi lên, đoàn đi xuống theo lịch cố định.
- Hoa tiêu của kênh lên tàu. Trên tàu lớn có thể có thêm thuyền nhỏ và đèn pha chuyên dụng để đi đêm. Tàu chạy với tốc độ giới hạn để sóng không xói lở bờ kênh.
- Hai đoàn ngược chiều tránh nhau ở các đoạn kênh song song hoặc ở vùng hồ rộng giữa kênh, gọi là hồ Đắng Lớn, nơi một đoàn neo chờ đoàn kia đi qua.
- Tàu ra cửa bắc ở Địa Trung Hải, trả hoa tiêu, tiếp tục hành trình. Toàn bộ quá trình qua kênh thường mất khoảng nửa ngày tới hơn một ngày tính cả thời gian chờ.
Điểm đáng chú ý là kênh không có âu thuyền: mặt nước Địa Trung Hải và Biển Đỏ chênh nhau rất ít, nên tàu đi thẳng như trên một con sông nước mặn. Đây là khác biệt lớn nhất so với kênh Panama, nơi tàu phải được nâng lên một hồ nước ngọt.
Kênh hẹp, bờ cát và vì sao một con tàu có thể chặn tất cả
Kênh dài gần hai trăm cây số nhưng hẹp so với cỡ tàu container ngày nay. Nhiều đoạn chỉ cho một chiều đi, nên mới phải chia đoàn. Bờ kênh là cát và đất, gió sa mạc mạnh có thể đẩy một con tàu cao như toà nhà lệch hướng, vì phần container chất cao trên boong hứng gió như một cánh buồm khổng lồ.
Năm 2021, một tàu container cỡ rất lớn bị gió đẩy lệch, mắc cạn chéo ngang kênh gần một tuần. Hàng trăm tàu xếp hàng ở hai đầu, một số hãng quyết định không chờ mà quay đầu đi vòng châu Phi. Sau khi tàu được giải cứu, ùn tắc không hết ngay: các tàu đến cảng châu Âu dồn cùng lúc, cảng quá tải, container rỗng về châu Á chậm, khiến lịch tàu và cước bị xáo trộn thêm vài tuần.
Sự cố đó dạy ngành vận tải một điều: điểm nghẽn không chỉ nguy hiểm khi xảy ra xung đột, mà cả khi gặp một vụ tai nạn bình thường. Từ đó, cơ quan quản lý kênh mở rộng, nạo sâu thêm một số đoạn để tăng khả năng tránh nhau. Trước đó nữa, kênh đã có một đoạn song song mới giúp giảm thời gian chờ.
Ai được lợi, ai trả tiền
Ai Cập thu phí qua kênh. Phí qua Suez là một trong những nguồn ngoại tệ lớn của Ai Cập, bên cạnh du lịch, kiều hối và khí đốt. Vì thế khi tàu tránh kênh, nguồn thu của nước này giảm rõ, và cơ quan quản lý kênh thường đưa ra mức giảm phí để kéo tàu quay lại.
Hãng tàu trả phí, rồi tính vào cước. Phí qua kênh cho một tàu container lớn là khoản đáng kể mỗi chuyến. Hãng tàu so phí kênh với chi phí đi vòng (nhiên liệu, thời gian, thuê thêm tàu). Khi giá nhiên liệu rất thấp, đôi khi đi vòng còn rẻ hơn, đây là chi tiết ít người ngoài ngành biết.
Chủ hàng trả cuối cùng. Cước biển mà nhà xuất khẩu hay nhập khẩu trả đã gồm phí kênh. Người tiêu dùng châu Âu mua một đôi giày làm ở Việt Nam đang trả một phần rất nhỏ cho Suez, nhỏ tới mức không ai nhận ra, trừ khi tuyến bị gián đoạn.
Tàu dầu và đường ống bên cạnh kênh. Không phải tàu dầu nào cũng qua kênh đầy hàng. Tàu dầu quá lớn có thể bơm bớt dầu sang đường ống chạy song song trên đất Ai Cập, đi kênh với tải nhẹ rồi nhận lại dầu ở đầu kia. Cỡ tàu dầu lớn nhất đi qua kênh đầy hàng được gọi là "Suezmax".
Nhìn từ phía Ai Cập: con kênh vận hành như một doanh nghiệp
Với Ai Cập, Suez không chỉ là một con đường mà là một cơ sở kinh doanh phải cạnh tranh. Đối thủ của nó không phải một con kênh khác mà là tuyến vòng qua mũi Hảo Vọng. Khi giá nhiên liệu tàu biển thấp, tàu chạy chậm để tiết kiệm, đi vòng trở nên ít tốn kém hơn, và kênh có thể mất khách. Vì thế cơ quan quản lý kênh thường có các chương trình giảm phí cho từng loại tàu, từng tuyến, nhằm kéo tàu quay lại.
Kênh cũng phải bỏ tiền liên tục để giữ luồng: nạo vét cát bồi, gia cố bờ, duy trì đội tàu lai dắt, tàu cứu hộ, đội hoa tiêu, hệ thống radar giám sát. Sau sự cố mắc cạn, một trong những bài học là cần thêm tàu lai dắt và cần cẩu nổi cỡ lớn túc trực, vì giải cứu một con tàu khổng lồ trong kênh hẹp đòi hỏi thiết bị mà không phải lúc nào cũng có sẵn.
Dọc hai bờ kênh, Ai Cập phát triển khu kinh tế với cảng, khu công nghiệp, dịch vụ tiếp nhiên liệu và sửa chữa tàu. Ý tưởng là không chỉ thu phí tàu đi ngang mà giữ một phần hàng hoá, công việc ở lại. Khi đọc tin nguồn thu từ kênh tăng hay giảm, nên nhớ con số đó phụ thuộc cả vào số tàu, cỡ tàu, mức phí và các chương trình giảm giá, không chỉ vào tình hình an ninh trong khu vực.
Hàng Việt Nam đi châu Âu và chuyện Suez
Châu Âu là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam: điện thoại, máy tính, giày dép, quần áo, cà phê, hạt điều, thuỷ sản, đồ gỗ. Phần lớn đi bằng container theo tuyến Á – Âu, mà tuyến này bình thường đi qua Malacca, Ấn Độ Dương, Biển Đỏ, Suez rồi vào Địa Trung Hải hay vòng lên Bắc Âu. Một gián đoạn ở Suez, dù do tai nạn hay do rủi ro an ninh ở Biển Đỏ, đều kéo dài thời gian giao hàng.
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp thuỷ sản ở Cà Mau gửi một container cá tra đông lạnh đi cảng Hamburg. Bình thường hành trình khoảng một tháng. Nếu tàu phải chờ hoặc đi vòng, thêm một tới hai tuần; container lạnh phải chạy máy lâu hơn, tiền điện lạnh, tiền thuê container tăng, và nếu người mua chốt giao hàng cho đợt khuyến mại thì có thể lỡ đợt.
Chiều nhập khẩu cũng vậy: máy móc, hoá chất, dược phẩm, sữa bột, rượu vang từ châu Âu về Việt Nam đều qua tuyến này. Một nhà máy chờ linh kiện từ Đức, một nhà thuốc chờ lô hàng nhập, đều cảm nhận được Suez qua lịch giao bị lùi.
Hiểu lầm và giới hạn
Hiểu lầm: Suez chỉ quan trọng với dầu. Thực tế: dầu và sản phẩm dầu là một phần lớn, nhưng container hàng tiêu dùng giữa châu Á và châu Âu mới là thứ dễ thấy nhất với người dân hai đầu tuyến.
Hiểu lầm: đóng Suez thì thương mại Á – Âu ngừng. Thực tế: tàu đi vòng mũi Hảo Vọng. Kênh từng đóng cửa nhiều năm sau một cuộc chiến trong khu vực vào cuối thập niên 1960, thương mại vẫn tiếp tục bằng đường vòng, chỉ đắt hơn và lâu hơn.
Hiểu lầm: cơ quan quản lý kênh muốn cho tàu nào qua cũng được. Thực tế: quyền qua kênh của tàu thương mại được bảo đảm bằng một công ước quốc tế từ cuối thế kỷ mười chín. Kênh có thể từ chối tàu vì lý do kỹ thuật, an toàn, nhưng không chọn khách theo ý thích.
Giới hạn của chính con kênh. Suez không quyết được an ninh ở Biển Đỏ, nơi tàu phải đi qua trước khi vào kênh từ phía nam. Khi Biển Đỏ có rủi ro, kênh vẫn mở nhưng vắng tàu, đó là trường hợp đã xảy ra trong những năm gần đây.
Cách đọc một bản tin về kênh Suez
Tin về Suez thường xoay quanh lượng tàu qua kênh, phí, sự cố và nguồn thu của Ai Cập. Vài điểm giúp đọc đúng:
- "Số tàu qua kênh giảm": giảm vì hãng tàu tránh Biển Đỏ, vì kinh tế yếu, hay vì chính kênh có vấn đề? Ba nguyên nhân dẫn tới ba kết luận khác nhau.
- "Kênh tăng phí" hay "giảm phí": xem áp cho loại tàu nào. Thay đổi phí cho tàu dầu không ảnh hưởng gì tới cước container.
- "Tàu mắc cạn ở Suez": mắc cạn ngoài luồng hay chắn luồng? Nhiều vụ được kéo ra trong vài giờ, không đáng lên tít.
- Con số "phần trăm thương mại thế giới": nguồn khác nhau ra số khác nhau. Đừng dùng con số này để so năm này với năm khác nếu không cùng nguồn.
- Nguồn thu của kênh: tính bằng đô la Mỹ. Nguồn thu giảm vừa là chuyện của Ai Cập, vừa là tín hiệu cho biết bao nhiêu tàu đang đi vòng.
Câu hỏi đáng tự đặt nhất: bản tin này nói về con kênh, hay về Biển Đỏ phía trước nó? Rất nhiều tin "khủng hoảng Suez" thật ra là tin về rủi ro an ninh ở lối vào phía nam, còn bản thân con kênh vẫn hoạt động bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Kênh đào Suez nối những biển nào?
Kênh đào Suez nối Địa Trung Hải ở phía bắc với Biển Đỏ ở phía nam, chạy trên lãnh thổ Ai Cập. Qua Biển Đỏ và eo Bab el-Mandeb, tàu ra vịnh Aden và Ấn Độ Dương để đi tiếp sang châu Á.
Vì sao kênh đào Suez không có âu thuyền?
Vì mặt nước Địa Trung Hải và Biển Đỏ gần như ngang nhau, kênh lại đào qua vùng đất thấp, nên tàu đi thẳng mà không cần nâng hạ. Kênh Panama khác hẳn vì phải đưa tàu lên một hồ nước ngọt cao hơn mặt biển.
Qua kênh đào Suez mất bao lâu?
Thời gian chạy trong kênh thường khoảng nửa ngày, cộng thời gian neo chờ xếp vào đoàn thì có thể hơn một ngày. Khi lượng tàu đông hoặc có sự cố, thời gian chờ ở hai đầu kênh kéo dài hơn.
Ai thu phí qua kênh đào Suez?
Cơ quan quản lý kênh của Ai Cập thu phí, tính theo loại tàu và trọng tải tính theo cách riêng của kênh. Đây là một nguồn ngoại tệ quan trọng của Ai Cập, nên mức phí thường được điều chỉnh để giữ tàu khi tình hình khu vực thay đổi.
Tàu mắc cạn ở kênh Suez năm 2021 ảnh hưởng gì?
Con tàu chắn ngang kênh gần một tuần làm hàng trăm tàu phải chờ, một số đi vòng châu Phi. Sau khi kênh thông, tàu đến cảng châu Âu dồn cùng lúc gây ùn cảng, thiếu container rỗng, làm lịch tàu và cước xáo trộn thêm nhiều tuần.
Kênh Suez gián đoạn thì hàng Việt Nam bị ảnh hưởng thế nào?
Hàng xuất khẩu sang châu Âu như thuỷ sản, giày dép, đồ gỗ, cà phê phải chờ hoặc đi vòng, thêm một tới hai tuần. Cước và chi phí container lạnh tăng, hàng nhập từ châu Âu như máy móc, dược phẩm cũng về chậm hơn.