Nước biển dâng chủ yếu vì hai lý do: nước biển ấm lên thì nở ra chiếm nhiều thể tích hơn, và băng trên đất liền như sông băng trên núi, các khối băng lớn ở Greenland và Nam Cực tan rồi chảy ra biển. Băng đã trôi nổi trên mặt biển, như phần lớn băng ở Bắc Cực, khi tan gần như không làm nước biển dâng thêm.
Đây là chỗ nhiều người hiểu lẫn: hình ảnh băng Bắc Cực co lại mỗi mùa hè là tín hiệu ấm lên rất rõ, nhưng tác động trực tiếp của nó lên mực nước biển rất nhỏ, giống như viên đá tan trong ly nước không làm nước tràn ra. Thứ đáng lo cho các đồng bằng thấp như đồng bằng sông Cửu Long là những khối băng nằm trên đất, và chuyện mặt đất ở chính đồng bằng đang lún xuống. Hai chuyện cộng lại mới ra con số mà người dân ven biển thật sự cảm nhận.
Mỗi loại băng ảnh hưởng mực nước biển thế nào
Báo chí hay dùng chung một chữ "băng tan", nhưng từng loại có tác động khác hẳn nhau:
| Loại băng | Nằm ở đâu | Tan có làm nước biển dâng không |
|---|---|---|
| Băng biển | Trôi trên mặt biển Bắc Cực và quanh Nam Cực | Gần như không, vì đã chiếm chỗ nước khi nổi |
| Sông băng núi cao | Dãy Himalaya, Andes, Alps, Alaska | Có, nước từ đất liền chảy ra biển |
| Khối băng Greenland | Phủ phần lớn đảo Greenland | Có, và đang góp phần đáng kể |
| Khối băng Nam Cực | Phủ lục địa Nam Cực | Có, tiềm năng lớn nhất nhưng diễn biến khó đoán nhất |
| Thềm băng | Lưỡi băng nổi chìa ra biển từ khối băng lục địa | Bản thân ít tác động, nhưng khi vỡ thì băng phía sau trượt ra biển nhanh hơn |
Chi tiết người làm khí hậu hay giải thích: thềm băng giống cái nút chai chặn miệng chai. Nó nổi nên tan không làm biển dâng, nhưng nó giữ các dòng băng trên lục địa chảy chậm lại. Khi thềm băng mỏng đi hay vỡ, băng trên đất liền phía sau tuột ra biển nhanh hơn, và đó mới là phần làm mực nước dâng.
Nước ấm nở ra: nguyên nhân ít được hình dung
Một nồi nước đun lên thì mực nước nhích cao hơn trước khi sôi, vì nước ấm nở ra. Đại dương cũng vậy, chỉ là ở quy mô khổng lồ. Biển đã hấp thụ phần lớn lượng nhiệt thừa do khí nhà kính giữ lại, và khi lớp nước ấm lên, nó chiếm thêm thể tích. Trong nhiều thập kỷ, giãn nở nhiệt là một trong hai nguồn đóng góp lớn nhất vào nước biển dâng, bên cạnh băng tan trên đất liền.
Điều đặc biệt là đại dương phản ứng chậm. Nhiệt từ mặt biển cần rất nhiều thời gian để truyền xuống các tầng sâu, nên kể cả khi phát thải được kéo xuống, nước biển vẫn tiếp tục dâng trong một thời gian rất dài. Các nhà khoa học vì thế nói nước biển dâng là một trong những hệ quả có quán tính lớn nhất của biến đổi khí hậu: phần đã khởi động thì khó dừng ngay.
Mực nước biển toàn cầu được đo bằng hai cách. Trạm đo triều đặt ở các cảng ghi số liệu từ rất lâu, nhưng chỉ đo tại chỗ và chịu ảnh hưởng nếu mặt đất ở đó lún hay nâng. Vệ tinh đo độ cao mặt biển từ quỹ đạo, phủ cả đại dương, có số liệu liên tục trong vài thập kỷ gần đây. Tốc độ dâng trung bình toàn cầu hiện được tính bằng vài milimét mỗi năm và có xu hướng nhanh dần (số liệu tham khảo, các nguồn ghi khác nhau đôi chút).
Mực nước dâng tương đối: vì sao đồng bằng lo hơn con số toàn cầu
Với người sống ở ven biển, con số quan trọng không phải mực nước biển trung bình toàn cầu mà là mực nước dâng tương đối, tức nước biển cao lên so với mặt đất ngay dưới chân mình. Nó bằng phần biển dâng cộng với phần đất lún. Ở nhiều đồng bằng lớn trên thế giới, đất đang lún vì nhiều lý do cùng lúc.
Đồng bằng là đất trẻ do phù sa bồi đắp, tự nó nén chặt dần theo thời gian. Bình thường, phù sa mới từ sông về bù lại phần lún. Khi đập thượng nguồn giữ phù sa lại, khi cát bị khai thác dưới lòng sông, phần bù đó giảm. Thêm việc hút nước ngầm quá mức cho sinh hoạt, sản xuất làm các tầng đất bên dưới ép xuống. Nhiều nghiên cứu cho thấy ở một số nơi trong các đồng bằng châu Á, tốc độ đất lún còn nhanh hơn tốc độ nước biển dâng toàn cầu (số liệu tham khảo, khác nhau theo vị trí).
Đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hằng và sông Brahmaputra ở Nam Á, đồng bằng sông Nin ở Ai Cập, đồng bằng sông Mississippi ở Mỹ là những cái tên hay xuất hiện cùng nhau trong tin quốc tế vì cùng chung hoàn cảnh: thấp, đông dân, là vựa lương thực, và chịu cả biển dâng lẫn đất lún. Phần lớn đồng bằng sông Cửu Long chỉ cao hơn mực nước biển một khoảng nhỏ, nhiều nơi tính bằng vài chục phân tới khoảng một mét (số liệu tham khảo).
Kênh truyền về Việt Nam: không phải chỉ là đất bị ngập
Nước biển dâng ở đồng bằng hiếm khi là cảnh biển tràn vào một ngày. Tác động đến dần qua nhiều đường:
- Xâm nhập mặn sâu hơn: nước mặn theo kênh rạch vào sâu trong mùa khô, ảnh hưởng ruộng lúa, vườn cây ăn trái, nước sinh hoạt ở Vĩnh Long, Cần Thơ, Cà Mau, An Giang.
- Ngập triều đô thị: những đợt triều cường cao kết hợp mưa lớn làm ngập đường phố ở các thành phố ven sông, ven biển, ảnh hưởng đi lại, buôn bán.
- Xói lở bờ biển, bờ sông: mất đất, mất rừng ngập mặn phòng hộ, ảnh hưởng nhà cửa ven biển.
- Sản xuất và xuất khẩu: lúa gạo, trái cây, thuỷ sản của đồng bằng là hàng xuất khẩu chủ lực; người sản xuất phải chuyển đổi mô hình, như chuyển một phần ruộng lúa sang lúa tôm.
- Dịch chuyển lao động: thu nhập nông nghiệp khó khăn khiến một bộ phận lao động trẻ rời đồng bằng lên các khu công nghiệp ở Đông Nam Bộ, một xu hướng đã được nhiều khảo sát ghi nhận.
Những tác động này cũng là lý do Việt Nam thường nằm trong nhóm nước được nhắc tới khi các diễn đàn quốc tế bàn về thích ứng và hỗ trợ cho vùng đồng bằng thấp.
Đọc một bản tin về băng tan và nước biển dâng
"Băng Bắc Cực xuống mức thấp kỷ lục". Đây là băng biển, tín hiệu ấm lên rõ ràng nhưng không trực tiếp làm nước biển dâng. Tự hỏi tin đang nói băng biển hay băng trên đất liền?
"Một tảng băng to bằng cả một thành phố tách ra". Tảng băng tách khỏi thềm băng là chuyện vẫn xảy ra tự nhiên. Điều đáng hỏi là thềm băng đó có đang mỏng đi bất thường và có làm dòng băng phía sau chảy nhanh hơn không.
"Nước biển có thể dâng X mét vào cuối thế kỷ". Hãy tìm xem con số ứng với kịch bản phát thải nào, là khoảng giữa hay là cận trên của một kịch bản xấu. Con số cận trên hay được chọn làm tít.
"Thành phố Y sẽ bị nhấn chìm vào năm Z". Những dự báo kiểu này thường dựa trên bản đồ mô phỏng chưa tính đê, hệ thống chống ngập và sai số độ cao địa hình. Nên đọc như một cảnh báo rủi ro, không phải một ngày tận thế được ấn định.
Hiểu lầm hay gặp và chỗ khoa học còn chưa chắc
Hiểu lầm: nước biển dâng đều như nhau ở mọi nơi. Thực tế: dòng hải lưu, gió, sự phân bố lại khối lượng băng và chuyển động của vỏ Trái Đất khiến mực nước dâng khác nhau giữa các vùng biển.
Hiểu lầm: chỉ cần ngừng phát thải là nước biển ngừng dâng. Thực tế: do quán tính nhiệt của đại dương và các khối băng lớn, nước biển còn dâng trong rất lâu, nhưng phát thải càng thấp thì tốc độ và mức dâng càng được giới hạn.
Chỗ còn chưa chắc: Nam Cực. Diễn biến của khối băng Nam Cực, nhất là ở phía tây, là nguồn không chắc chắn lớn nhất trong các dự báo dài hạn. Vì vậy các khoảng ước tính cho cuối thế kỷ thường rộng, và các bản tin nên được đối chiếu với đánh giá chính thức.
Hiểu lầm: nước biển dâng chỉ là chuyện của cuối thế kỷ. Thực tế: những tác động như mặn lấn sâu, triều cường cao hơn, xói lở đã xuất hiện, và chúng cộng với đất lún ngay từ bây giờ. Con số cuối thế kỷ chỉ là một mốc để so sánh các kịch bản.
Các nước đồng bằng thấp chọn cách nào
Nhìn ra thế giới, các nước có vùng đất thấp thường kết hợp ba hướng. Hướng thứ nhất là bảo vệ: đắp đê, xây cống ngăn triều, như một số nước ở Tây Âu đã làm qua nhiều thế kỷ với hệ thống đê và cửa chắn bão. Cách này tốn kém, phải bảo trì liên tục, và chỉ hợp với những nơi có giá trị kinh tế tập trung cao. Hướng thứ hai là thích nghi: nâng nền nhà, đổi cây trồng vật nuôi theo độ mặn, giữ và trồng lại rừng ngập mặn để giảm sóng. Hướng thứ ba là lùi: dời dân cư và hạ tầng khỏi những dải đất có rủi ro cao nhất.
Ở các đồng bằng châu Á, cuộc thảo luận còn một chiều nữa là giảm đất lún, vì đây là phần con người kiểm soát trực tiếp: hạn chế khai thác nước ngầm, cấp nước mặt cho đô thị, quản lý khai thác cát. Khi đọc tin về một dự án lớn chống nước biển dâng ở bất kỳ nước nào, bạn có thể hỏi dự án này thuộc hướng nào, ai trả tiền, và có tính tới đất lún không? Ba câu đó thường cho biết dự án dài hơi tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Băng ở Bắc Cực tan có làm nước biển dâng không?
Phần lớn băng ở Bắc Cực là băng biển đang trôi nổi, nên khi tan gần như không làm nước biển dâng, giống viên đá tan trong ly nước. Còn khối băng trên đảo Greenland nằm trên đất liền, tan ra thì làm nước biển dâng.
Vì sao nước biển ấm lên lại dâng cao?
Vì nước ấm nở ra và chiếm nhiều thể tích hơn. Đại dương đã hấp thụ phần lớn lượng nhiệt thừa do khí nhà kính giữ lại, nên giãn nở nhiệt là một trong hai nguồn đóng góp lớn nhất vào nước biển dâng.
Mực nước dâng tương đối là gì?
Mực nước dâng tương đối là mức nước biển cao lên so với mặt đất ở một nơi cụ thể, bằng phần biển dâng cộng phần đất lún. Ở các đồng bằng đang lún như đồng bằng sông Cửu Long, con số này có thể lớn hơn mức dâng trung bình toàn cầu.
Nước biển dâng được đo bằng cách nào?
Có hai cách chính là trạm đo triều đặt ở các cảng và vệ tinh đo độ cao mặt biển từ quỹ đạo. Trạm đo triều có số liệu lâu đời nhưng chịu ảnh hưởng lún đất tại chỗ, còn vệ tinh phủ toàn đại dương trong vài thập kỷ gần đây.
Vì sao đồng bằng sông Cửu Long được nhắc nhiều trong tin quốc tế về nước biển dâng?
Vì đây là đồng bằng thấp, đông dân, là vựa lúa và thuỷ sản, lại chịu cả nước biển dâng lẫn đất lún do thiếu phù sa và khai thác nước ngầm. Nó thường được nêu cùng các đồng bằng lớn khác ở Nam Á, châu Phi, Bắc Mỹ.
Đọc dự báo nước biển dâng cuối thế kỷ thế nào cho đúng?
Cần xem con số ứng với kịch bản phát thải nào và là khoảng giữa hay cận trên. Các dự báo dài hạn có khoảng không chắc chắn rộng, nhất là do khối băng Nam Cực, nên nên đối chiếu với đánh giá khoa học chính thức.