ToanCuc.comToàn Cục
Giá dầu và năng lượng thế giới

Chuyển dịch năng lượng là gì: thế giới bớt dầu, than thì nhu cầu dầu thay đổi ra sao

Chuyển dịch năng lượng là quá trình thế giới thay dần dầu, than, khí bằng điện sạch. Phần nhu cầu dầu nào dễ thay, phần nào khó thay, và vì sao các kịch bản lệch nhau xa.

Cooling towers of a coal power station on a misty plain, an older woman in a light olive shirt tending a vegetable plot nearby, soft morning backlight, wide angle

Chuyển dịch năng lượng là quá trình dài nhiều thập kỷ, trong đó thế giới dần thay một phần than, dầu, khí bằng điện từ gió, mặt trời, nước, hạt nhân và dùng năng lượng hiệu quả hơn, chủ yếu để giảm phát thải khí nhà kính và bớt phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu. Với dầu, chuyển dịch không có nghĩa một ngày nào đó thế giới ngừng dùng, mà là từng mảng nhu cầu bị thay thế với tốc độ rất khác nhau.

Bản tin về chủ đề này thường đi giữa hai thái cực: một bên nói thời đại dầu mỏ sắp hết, một bên nói thế giới vẫn cần nhiều dầu hơn bao giờ hết. Cả hai đều chọn một mảng của bức tranh. Bài này chia nhu cầu dầu và than theo từng mảng sử dụng, chỉ ra mảng nào đang thay đổi nhanh, mảng nào gần như đứng yên, để bạn tự đánh giá các tin đọc được, không cần tin theo kịch bản nào.

Dầu đang được dùng vào đâu, và mảng nào dễ thay

Bảng dưới mô tả ở mức nguyên lý; tỷ trọng mỗi mảng khác nhau giữa các nước và thay đổi theo năm.

Mảng dùng dầuThứ có thể thayMức dễ thay hiện nay
Xe con, xe máyXe điện, xe dùng nhiên liệu sinh học, giao thông công cộngĐang thay dần ở nhiều thị trường, tốc độ khác nhau rất xa
Xe tải, xe khách đường dàiXe điện cỡ lớn, khí, nhiên liệu mớiChậm hơn xe con vì pin nặng, trạm sạc thưa
Tàu biểnNhiên liệu mới như mê-tan, amoniac, mê-tanolMới ở giai đoạn đầu, tàu có tuổi thọ dài
Máy bayNhiên liệu bay bền vững pha trộnKhó, lượng còn rất nhỏ và giá cao
Hoá dầu: nhựa, sợi, hoá chấtTái chế, nguyên liệu sinh họcKhó, nhu cầu nhựa và hoá chất vẫn tăng
Phát điện bằng dầuĐiện mặt trời, gió, khíDễ, nhiều nơi đã thay từ lâu

Đọc bảng này bạn sẽ thấy vì sao các tổ chức đưa ra những kịch bản nhu cầu dầu rất khác nhau. Họ khác nhau chủ yếu ở giả định về tốc độ thay xe con và về nhu cầu hoá dầu ở các nước đang phát triển, hai mảng có độ bất định lớn nhất.

Vì sao các kịch bản về nhu cầu dầu lệch nhau xa đến vậy

Các cơ quan năng lượng, các hãng dầu, nhóm nước xuất khẩu đều công bố kịch bản nhu cầu dầu cho nhiều thập kỷ tới, và các con số có khi lệch nhau rất xa. Phần lệch không hẳn vì ai tính sai, mà vì mỗi bên giả định khác nhau về chính sách khí hậu các nước có thực hiện đủ không, giá pin giảm nhanh tới đâu, kinh tế các nước đông dân tăng trưởng thế nào.

Người làm nghề phân biệt kịch bản với dự báo. Kịch bản trả lời câu hỏi "nếu các nước làm đúng những gì đã cam kết thì sao", "nếu giữ nguyên chính sách hiện tại thì sao". Nó không nói điều gì sẽ xảy ra. Một tin viết "nhu cầu dầu sẽ đạt đỉnh trong vài năm tới" thường đang trích một kịch bản cụ thể, kèm những giả định mà tít bài bỏ qua.

Chi tiết người ngoài ít biết: kể cả trong những kịch bản giảm nhanh, thế giới vẫn cần đầu tư vào mỏ dầu mới hoặc giữ mỏ cũ, vì các mỏ đang chạy tự suy giảm mỗi năm. Nếu đầu tư giảm nhanh hơn nhu cầu, thị trường có thể thiếu cung và giá biến động mạnh ngay giữa quá trình chuyển dịch. Đây là một nguồn bất ổn mà nhiều người chỉ nhìn vào xe điện thường không thấy.

Than đá: nhiên liệu ít lên tít nhưng vẫn chạy phần lớn điện châu Á

Than là nguồn phát điện lớn ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Thị trường than thế giới có hai nhóm chính: than dùng đốt lò phát điện và than luyện cốc dùng làm thép. Các nước xuất khẩu than lớn gồm Indonesia, Úc và một số nước khác; người mua lớn tập trung ở châu Á. Giá than cũng biến động mạnh, có giai đoạn tăng vọt cùng lúc với giá khí, vì khi khí quá đắt, các nước quay sang chạy thêm nhiệt điện than.

Chuyển dịch với than diễn ra theo cách khác dầu. Ở các nước giàu, nhiều nhà máy than đã đóng cửa hoặc giảm giờ chạy. Ở nhiều nước đang phát triển, nhà máy than vẫn chạy vì đã đầu tư, còn tuổi thọ dài và bảo đảm nguồn điện ổn định khi gió, nắng thất thường. Các khoản hỗ trợ tài chính quốc tế cho chuyển dịch năng lượng, trong đó có những thoả thuận đối tác mà Việt Nam tham gia, xoay quanh câu hỏi làm sao giảm dần điện than mà vẫn đủ điện cho tăng trưởng.

Việt Nam vừa khai thác than trong nước vừa nhập khẩu than cho các nhà máy nhiệt điện. Giá than nhập vì vậy là một yếu tố trong chi phí sản xuất điện, tương tự giá khí với điện khí.

Kênh truyền về Việt Nam: chuyển dịch chạm tới những ai

Hàng xuất khẩu phải xanh hơn. Nhiều tập đoàn mua hàng ở châu Âu, Mỹ, Nhật yêu cầu nhà cung cấp giảm phát thải và dùng điện sạch. Xưởng may, nhà máy điện tử ở Việt Nam muốn giữ đơn hàng phải tính tới chuyện mua điện tái tạo, lắp điện mặt trời mái nhà xưởng, đo phát thải.

Việc làm mới và nghề cũ. Các dự án điện gió ngoài khơi, lưới điện, pin lưu trữ cần kỹ sư, thợ lắp đặt, dịch vụ cảng. Ngành dầu khí và than thì đứng trước câu hỏi dài hạn về đầu tư, nhưng vẫn cần lao động trong nhiều năm.

Giá xăng và hoá đơn điện. Chuyển dịch không làm năng lượng rẻ ngay. Trong giai đoạn đầu, chi phí đầu tư lưới, lưu trữ có thể làm chi phí hệ thống điện tăng, trong khi giá dầu vẫn biến động theo cung cầu thế giới.

Xe máy điện trong thành phố. Việt Nam có số lượng xe máy rất lớn, nên việc chuyển dần sang xe máy điện ở đô thị có thể làm thay đổi đáng kể nhu cầu xăng trong nước theo thời gian. Tốc độ phụ thuộc giá xe, trạm sạc, đổi pin và quy định từng địa phương.

Đọc tin về chuyển dịch năng lượng

Những điểm giúp bạn tách số liệu khỏi khẩu hiệu:

  • Phân biệt "công suất lắp đặt" với "sản lượng điện". Điện mặt trời có công suất lắp đặt lớn nhưng chỉ phát khi có nắng, nên tỷ trọng sản lượng thường thấp hơn nhiều so với tỷ trọng công suất.
  • Phân biệt "doanh số xe điện" với "số xe điện đang chạy". Doanh số tăng nhanh nhưng đội xe chạy xăng thay mới chậm, nên nhu cầu xăng giảm chậm hơn con số doanh số gợi ý.
  • Chú ý mốc so sánh. Tăng gấp đôi trên một nền rất nhỏ vẫn là con số nhỏ.
  • Câu nên tự hỏi: con số này là kịch bản, mục tiêu chính sách, hay số liệu đã xảy ra? Ba loại này hay bị viết lẫn trong cùng một đoạn.
  • Câu nên tự hỏi tiếp: tin nói về cả thế giới hay một khu vực? Nhu cầu dầu có thể giảm ở các nước giàu trong khi vẫn tăng ở các nước đang phát triển.

Cuối cùng, cẩn thận với cả tít lạc quan lẫn bi quan. Chuyển dịch năng lượng diễn ra không đều, có giai đoạn chững lại vì giá kim loại làm pin tăng, vì lãi suất cao làm dự án đắt, có giai đoạn tăng tốc khi công nghệ rẻ đi.

Hiểu lầm hay gặp

"Chuyển dịch năng lượng là bỏ hẳn dầu." Thực tế là giảm dần tỷ trọng, mỗi mảng một tốc độ. Hoá dầu, hàng không, tàu biển còn phụ thuộc dầu trong thời gian dài.

"Có xe điện là hết phát thải." Xe điện giảm phát thải tại chỗ, nhưng điện sạc đến từ đâu quyết định phần lớn lợi ích. Nước còn nhiều điện than thì lợi ích nhỏ hơn nước có nhiều điện sạch.

"Giá dầu sẽ rẻ mãi vì ai cũng bỏ dầu." Nếu đầu tư mỏ mới giảm nhanh hơn nhu cầu, cung có thể hụt và giá biến động mạnh. Chuyển dịch không tự động làm dầu rẻ.

"Nước đang phát triển phải chọn giữa tăng trưởng và chuyển dịch." Cách đặt vấn đề này quá đơn giản. Điện mặt trời, điện gió đã rẻ đi nhiều nên ở nhiều nơi là nguồn điện mới rẻ nhất, nhưng cần thêm lưới và lưu trữ. Câu hỏi thực tế là đi nhanh tới đâu, ai trả chi phí chuyển đổi, và giữ ổn định nguồn điện thế nào.

Lưới điện và lưu trữ: phần ít lên tít nhưng quyết định tốc độ

Bản tin về chuyển dịch hay nói về tấm pin mặt trời, cánh quạt gió, chiếc xe điện. Người làm ngành điện thì hay nói về dây và kho. Điện gió, điện mặt trời thường ở xa nơi dùng điện: nắng tốt, gió mạnh nằm ở vùng ven biển, cao nguyên, trong khi nhà máy và thành phố nằm chỗ khác. Không có đường dây truyền tải đủ sức, nhà máy xây xong cũng phải giảm phát, điều mà nhiều nước, kể cả Việt Nam, đã trải qua khi điện mặt trời tăng nhanh trong thời gian ngắn.

Vấn đề thứ hai là lúc có nắng không trùng lúc cần điện nhiều nhất. Buổi tối, khi mọi nhà bật điều hoà, nấu cơm, mặt trời đã tắt. Hệ thống cần nguồn bù: pin lưu trữ cỡ lớn, thuỷ điện tích năng bơm nước lên hồ cao lúc thừa điện rồi xả xuống phát lại khi thiếu, hoặc nhà máy khí khởi động nhanh. Mỗi giải pháp đều tốn tiền và mất thời gian xây dựng.

Vì thế khi đọc tin "thêm hàng nghìn megawatt điện tái tạo", câu nên tự hỏi là lưới đã sẵn sàng nhận chưa, và nguồn bù cho buổi tối là gì. Tốc độ chuyển dịch thực tế thường do lưới và lưu trữ quyết định nhiều hơn do số tấm pin lắp được. Nhu cầu dầu, khí, than trong giai đoạn chuyển tiếp cũng phụ thuộc vào câu trả lời này.

Câu hỏi thường gặp

Chuyển dịch năng lượng khác tiết kiệm năng lượng thế nào?

Tiết kiệm năng lượng là dùng ít năng lượng hơn cho cùng một việc. Chuyển dịch năng lượng rộng hơn, gồm cả thay nguồn năng lượng từ than, dầu, khí sang điện sạch và tiết kiệm năng lượng. Hai việc đi cùng nhau, tiết kiệm thường là phần rẻ nhất.

Đỉnh nhu cầu dầu là gì?

Đó là thời điểm nhu cầu dầu thế giới đạt mức cao nhất rồi bắt đầu giảm. Các tổ chức có kịch bản rất khác nhau về thời điểm này, tuỳ giả định về chính sách, công nghệ và tăng trưởng. Đây là khái niệm kịch bản, không phải điều đã biết chắc.

Xe điện có làm giá dầu giảm không?

Xe điện làm giảm dần nhu cầu xăng ở những nơi phổ biến, một lực kéo nhu cầu dầu xuống trong dài hạn. Nhưng giá dầu còn phụ thuộc nhiều lực khác như nguồn cung, nhu cầu hoá dầu, đồng đô la, nên không thể suy ra giá đơn giản từ doanh số xe điện.

Vì sao châu Á vẫn dùng nhiều than?

Nhiều nhà máy than ở châu Á còn mới, chi phí đã bỏ ra lớn, và than cung cấp nguồn điện ổn định khi gió, nắng thất thường. Nhu cầu điện tăng nhanh theo tăng trưởng kinh tế khiến việc thay thế cần thời gian và vốn lớn.

Chuyển dịch năng lượng ảnh hưởng hàng xuất khẩu Việt Nam ra sao?

Các khách hàng lớn ở châu Âu, Mỹ, Nhật ngày càng yêu cầu nhà cung cấp giảm và kê khai phát thải. Doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải tính tới điện sạch, đo phát thải và các quy định mới của thị trường nhập khẩu để giữ đơn hàng.

Dầu dùng cho hoá dầu là gì?

Đó là phần dầu và khí dùng làm nguyên liệu sản xuất nhựa, sợi tổng hợp, cao su tổng hợp, hoá chất, phân bón, thay vì đem đốt. Mảng này khó thay thế và nhu cầu vẫn tăng ở nhiều nước đang phát triển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138