Dự trữ dầu chiến lược là lượng dầu thô hoặc xăng dầu mà nhà nước, hoặc doanh nghiệp theo yêu cầu của nhà nước, cất sẵn để đưa ra thị trường khi nguồn cung bị gián đoạn nghiêm trọng. Nó là tấm đệm cho những cú sốc ngắn, giúp nền kinh tế có thời gian xoay xở, chứ không phải công cụ để giữ giá dầu thấp lâu dài.
Ý tưởng này ra đời sau cú sốc dầu năm 1973, khi nhiều nước nhập khẩu bất ngờ thấy mình gần như không có gì trong tay lúc nguồn cung bị cắt. Năm 1974, các nước tiêu thụ lớn lập Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và đặt ra nghĩa vụ giữ dự trữ. Từ đó, mỗi khi thị trường căng, tin "xả kho dự trữ" lại xuất hiện, và người đọc thường kỳ vọng nó làm giá xăng giảm ngay, điều hiếm khi xảy ra theo cách đó.
Dầu được cất ở đâu, cất bao nhiêu
Các nước thành viên IEA có nghĩa vụ giữ lượng dầu dự trữ tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng của mình. Con số này tính theo nhập khẩu, không theo tiêu thụ, nên một nước tự sản xuất được nhiều dầu thì nghĩa vụ nhẹ hơn. Lượng dự trữ có thể do nhà nước giữ trực tiếp, do một cơ quan chuyên trách giữ, hoặc do các hãng dầu bắt buộc phải giữ trong kho thương mại.
Cách cất mỗi nơi một khác. Mỹ giữ phần lớn dự trữ trong các hang muối khổng lồ dưới lòng đất ở vùng ven biển phía nam, nơi lớp muối kín tự nhiên và chi phí rẻ hơn xây bồn. Nhật Bản, Hàn Quốc dùng tổ hợp bồn chứa ven biển, kho ngầm và cả tàu chứa. Một số nước châu Á khác thuê bồn của nước sản xuất dầu đặt ngay trên lãnh thổ mình, vừa làm kho thương mại vừa có quyền ưu tiên mua khi khẩn cấp.
Không chỉ dầu thô. Nhiều nước giữ cả xăng, dầu diesel, nhiên liệu bay, vì khi nhà máy lọc gặp sự cố thì có dầu thô cũng chưa dùng được ngay. Đây là chi tiết người ngoài ít để ý: một kho dầu thô đầy không giúp gì nhiều nếu cả vùng đang thiếu công suất lọc.
Một lần xả kho đi tới thị trường theo trình tự nào
Khi có gián đoạn nguồn cung lớn, chuỗi việc thường diễn ra như sau:
- Chính phủ một nước, hoặc IEA điều phối nhiều nước, đánh giá mức thiếu hụt và quyết định xả bao nhiêu, trong bao lâu.
- Dầu được đưa ra theo hình thức bán đấu giá cho các hãng, hoặc cho mượn với điều kiện trả lại bằng dầu sau này, có khi trả nhiều hơn một chút như tiền lãi.
- Từ kho tới nhà máy lọc cần thời gian: bơm khỏi hang muối hay bồn, chở qua đường ống hoặc tàu. Thường phải mất cỡ vài tuần dầu mới thực sự chảy vào hệ thống.
- Tốc độ rút có giới hạn kỹ thuật. Kho lớn không có nghĩa là xả được cả kho trong một tháng; mỗi ngày chỉ bơm ra được một lượng nhất định.
- Thị trường phản ứng với thông báo trước khi có dầu thật. Giá thường đổi ngay lúc công bố, rồi diễn biến tiếp theo tuỳ lượng xả có đủ bù phần thiếu hay không.
- Khi giá dịu lại, chính phủ có thể mua dầu bơm trở lại kho. Việc mua lại này, khi đến lúc, lại thành một nguồn cầu làm giá được đỡ.
Bước cuối ít được nhắc nhưng quan trọng: một kho đã xả nhiều thì lần sau còn ít đạn hơn, và việc bơm đầy lại kéo dài nhiều năm. Người làm thị trường vì vậy theo dõi mức tồn của kho dự trữ như theo dõi sức chịu đựng còn lại của hệ thống.
Làm được gì và không làm được gì
Làm được: bù một cú hụt cung ngắn. Khi một mỏ, một nhà máy, một tuyến vận chuyển dừng đột ngột, dầu dự trữ lấp chỗ trống trong vài tuần hay vài tháng, đủ để các hãng tìm nguồn khác hoặc đủ để sự cố được khắc phục.
Làm được: trấn an thị trường. Riêng việc biết có kho lớn sẵn sàng cũng làm giảm hoảng loạn. Các thông báo phối hợp xả kho của nhiều nước cùng lúc thường nhằm gửi tín hiệu này nhiều hơn là để bù từng thùng dầu.
Không làm được: hạ giá dầu lâu dài. Dự trữ chỉ là lượng hữu hạn. Nếu thiếu hụt đến từ nhu cầu tăng hay đầu tư khai thác yếu kéo dài nhiều năm, xả kho chỉ làm chậm đà tăng trong ít lâu.
Không làm được: thay công suất lọc hay tuyến chở. Nếu nút thắt nằm ở nhà máy lọc hay tàu chở, dầu thô từ kho không giải quyết được. Đó là lý do một số nước giữ cả xăng dầu thành phẩm.
Có chi phí cơ hội. Giữ hàng trăm triệu thùng dầu là giữ một khoản tiền lớn nằm im, cộng chi phí bảo dưỡng kho. Các nước phải cân nhắc giữ bao nhiêu là đủ.
Việt Nam giữ dự trữ xăng dầu thế nào
Việt Nam không phải thành viên IEA nên không chịu nghĩa vụ 90 ngày. Hệ thống dự trữ trong nước gồm hai lớp: dự trữ quốc gia do nhà nước quản lý, và dự trữ lưu thông mà các doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu bắt buộc phải duy trì ở mức tối thiểu theo quy định. Tính theo số ngày nhập khẩu, quy mô dự trữ của Việt Nam còn nhỏ hơn đáng kể so với các nước nhập khẩu lớn ở Đông Bắc Á.
Điều này giải thích vì sao khi nguồn cung trong nước bị gián đoạn, chẳng hạn một nhà máy lọc lớn giảm công suất đột xuất trong lúc thị trường khu vực đang căng, tác động lên hệ thống phân phối có thể đến nhanh: một số cây xăng thiếu hàng cục bộ dù giá thế giới không tăng quá mạnh. Dự trữ mỏng thì độ đệm thời gian ngắn.
Với người đọc tin, kênh truyền về Việt Nam của các đợt xả kho ở nước khác chủ yếu là gián tiếp: nếu giá dầu thế giới dịu xuống nhờ nguồn cung bổ sung, giá xăng dầu thành phẩm khu vực có thể dịu theo, và sau một hai kỳ điều hành, giá trong nước phản ánh lại. Không có đường dầu nào từ kho dự trữ của nước khác chảy thẳng về Việt Nam.
Đọc một bản tin "xả kho dự trữ dầu"
Những câu hỏi giúp bạn đánh giá đúng sức nặng của tin:
- Xả bao nhiêu so với tổng tiêu thụ thế giới mỗi ngày? Thế giới dùng khoảng một trăm triệu thùng mỗi ngày (số liệu tham khảo). Một đợt xả vài chục triệu thùng trải trong vài tháng là lượng nhỏ mỗi ngày.
- Là bán hẳn hay cho mượn? Cho mượn nghĩa là sau này dầu phải trả lại kho, tạo ra một nguồn cầu trong tương lai.
- Có phối hợp nhiều nước không? Đợt phối hợp qua IEA thường lớn hơn và mang tín hiệu mạnh hơn một nước đơn lẻ.
- Dầu thô hay thành phẩm? Nếu thị trường đang thiếu dầu diesel mà xả dầu thô, tác động lên giá diesel sẽ chậm.
- Chú ý cụm "mức thấp nhất trong nhiều năm" khi nói về kho dự trữ: nó cho biết dư địa xả tiếp đã hẹp, không có nghĩa là thiếu dầu ngay.
Thêm một lưu ý: thông báo xả kho đôi khi đi kèm các quyết định khác như tạm nới tiêu chuẩn nhiên liệu hay giảm thuế. Tác động lên giá xăng ở nước đó là tổng của nhiều biện pháp, đừng gán hết cho riêng kho dự trữ.
Hiểu lầm hay gặp
"Xả kho là giá xăng giảm ngay." Giá dầu có thể đổi lúc thông báo, nhưng giá bán lẻ ở mỗi nước còn đi qua nhiều lớp và độ trễ. Có lần thị trường đã chờ sẵn mức xả lớn hơn, nên khi công bố giá lại tăng.
"Kho dự trữ là để đầu cơ, mua rẻ bán đắt." Mục đích chính là an ninh nguồn cung. Việc mua khi rẻ, bán khi đắt có xảy ra như một hệ quả, nhưng quyết định xả kho thường gắn với gián đoạn nguồn cung chứ không gắn với lời lỗ.
"Nước nào có dự trữ lớn thì không sợ khủng hoảng dầu." Dự trữ mua thời gian, không thay nguồn cung. Một gián đoạn kéo dài vượt quá thời gian kho chịu được thì vẫn phải xoay bằng tiết kiệm năng lượng, nguồn mới hoặc chấp nhận giá cao.
"Kho càng đầy càng tốt, không bao giờ nên xả." Kho giữ để dùng. Một kho không bao giờ được xả, kể cả khi thị trường thật sự thiếu, thì chỉ là khoản tiền chôn dưới đất. Câu hỏi đúng là xả lúc nào, bao nhiêu, và kế hoạch bơm đầy lại ra sao.
Các nước nhập khẩu lớn ở châu Á giữ kho thế nào, và vì sao điều đó chạm tới giá
Đông Bắc Á là vùng nhập dầu nhiều nhất thế giới, nên chuyện dự trữ ở đây được làm rất bài bản. Nhật Bản và Hàn Quốc, hai nước gần như không có dầu trong lòng đất, giữ dự trữ nhà nước lẫn dự trữ bắt buộc của doanh nghiệp ở mức cao, rải ở nhiều địa điểm để một trận thiên tai không làm mất hết. Những nền kinh tế lớn đang tăng tiêu thụ trong khu vực cũng xây thêm kho trong nhiều năm.
Điều người đọc tin nên biết là việc bơm dầu vào kho cũng là một nguồn cầu. Khi giá thấp, một số nước nhập khẩu lớn tranh thủ mua thêm để bơm đầy kho; lượng nhập khẩu tăng vọt trong những tháng đó không hẳn vì nền kinh tế dùng nhiều dầu hơn, mà vì dầu đang được cất đi. Bản tin "nhập khẩu dầu của một nước lớn tăng kỷ lục" vì vậy cần được đọc kèm câu hỏi: dầu này được dùng hay được cất?
Chiều ngược lại, khi giá cao, các nước có thể chậm việc bơm kho hoặc rút bớt, làm nhu cầu nhập khẩu giảm. Kho dự trữ ở châu Á như vậy hoạt động như một tấm đệm thứ hai, ít được công bố rõ như các đợt xả kho chính thức, nhưng có tác động thật lên mặt bằng giá mà Việt Nam cũng chịu.
Câu hỏi thường gặp
Dự trữ dầu chiến lược khác tồn kho dầu thương mại thế nào?
Tồn kho thương mại là dầu các hãng giữ để kinh doanh hằng ngày, lên xuống theo nhịp mua bán. Dự trữ chiến lược do nhà nước giữ hoặc bắt buộc giữ, chỉ đưa ra khi có gián đoạn nghiêm trọng hoặc theo quyết định chính sách.
Vì sao Mỹ cất dầu trong hang muối?
Các tầng muối dưới lòng đất có thể tạo thành hang rất lớn, kín tự nhiên, nhiệt độ ổn định và chi phí rẻ hơn nhiều so với xây bồn chứa cùng dung tích. Vùng ven biển phía nam nước Mỹ có nhiều tầng muối như vậy, gần các nhà máy lọc và cảng.
Nghĩa vụ 90 ngày của IEA nghĩa là gì?
Mỗi nước thành viên phải giữ lượng dầu dự trữ tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng. Đây là mức tối thiểu chung, được tính theo nhập khẩu chứ không theo tổng tiêu thụ, và có thể gồm cả dự trữ nhà nước lẫn dự trữ bắt buộc của doanh nghiệp.
Xả kho dự trữ có làm giá dầu giảm không?
Có thể làm giá dịu đi trong ngắn hạn, nhất là khi xả lớn và phối hợp nhiều nước. Nhưng nếu nguyên nhân thiếu hụt kéo dài, tác động thường chỉ tạm thời. Thị trường cũng tính tới việc kho sẽ phải mua lại sau này.
Việt Nam có dự trữ xăng dầu quốc gia không?
Có. Việt Nam có dự trữ quốc gia do nhà nước quản lý và dự trữ lưu thông bắt buộc của các doanh nghiệp đầu mối. Quy mô tính theo số ngày nhập khẩu còn nhỏ so với các nước nhập khẩu lớn trong khu vực.
Dự trữ dầu có bị hỏng nếu để lâu không?
Dầu thô trong hang muối hay bồn kín giữ được nhiều năm nếu bảo quản đúng cách. Xăng dầu thành phẩm thì nhạy hơn, cần được luân chuyển định kỳ, bán bớt bản cũ và nhập bản mới để giữ chất lượng.