El Nino là hiện tượng vùng biển xích đạo ở giữa và phía đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường trong nhiều tháng, kéo theo gió và vùng mưa lớn dịch chuyển, làm lệch mưa nắng ở nhiều châu lục. Ở Đông Nam Á, kể cả Việt Nam, năm El Nino thường ít mưa và nắng nóng hơn, còn La Nina là pha ngược lại, thường mưa nhiều hơn.
Tên gọi đến từ ngư dân ven biển Peru, những người từ lâu đã để ý dòng nước ấm bất thường xuất hiện vào khoảng cuối năm và gọi nó theo tiếng Tây Ban Nha là "cậu bé". El Nino và La Nina là hai pha của một dao động tự nhiên có tên chung là ENSO, đã tồn tại từ trước khi con người làm thay đổi khí hậu. Với người đọc tin kinh tế, đây là một trong những yếu tố tự nhiên hay được nhắc nhất khi giải thích giá cà phê, gạo, đường, dầu cọ biến động.
Cơ chế: gió yếu đi thì nước ấm dồn sang đâu
Muốn hiểu El Nino, hãy bắt đầu từ trạng thái bình thường rồi theo từng bước thay đổi:
- Bình thường, gió mậu dịch thổi dọc xích đạo từ phía đông sang phía tây Thái Bình Dương, đẩy lớp nước mặt ấm dồn về phía Indonesia, Philippines, bắc Australia. Mực nước biển ở phía tây vì thế cao hơn phía đông một chút.
- Ở bờ Nam Mỹ, nước sâu lạnh giàu dinh dưỡng trồi lên thay chỗ lớp nước bị đẩy đi. Đó là lý do vùng biển Peru giàu cá cơm, nguồn chính để làm bột cá.
- Vùng nước ấm phía tây làm không khí bốc lên mạnh, tạo mây và mưa nhiều cho Đông Nam Á hải đảo và vùng lân cận.
- Khi gió mậu dịch yếu đi vì những lý do chưa dự đoán được hoàn toàn, lớp nước ấm trôi ngược về giữa và phía đông Thái Bình Dương. Nước trồi lạnh ở bờ Nam Mỹ suy giảm.
- Vùng mưa lớn đi theo nước ấm dịch sang phía đông. Đông Nam Á, Australia mất bớt mưa; ven biển Peru, Ecuador lại mưa nhiều bất thường.
- Sự dịch chuyển này lan qua hoàn lưu khí quyển, ảnh hưởng tới gió mùa Ấn Độ, mưa ở miền nam châu Phi, mùa đông Bắc Mỹ, với mức độ khác nhau từng đợt.
La Nina là chiều ngược lại: gió mậu dịch mạnh hơn bình thường, nước ấm dồn mạnh về phía tây, nước trồi phía đông lạnh hơn. Hai pha xuất hiện không đều, thường cách nhau vài năm, mỗi đợt thường kéo dài khoảng một năm, có đợt La Nina kéo nhiều năm liền. Giữa hai pha là trạng thái trung tính.
Ai tuyên bố El Nino và dựa vào con số nào
Không có một cơ quan toàn cầu duy nhất "tuyên bố" El Nino. Các cơ quan khí tượng lớn theo dõi nhiệt độ mặt nước ở một vùng biển chuẩn giữa xích đạo Thái Bình Dương, so với trung bình nhiều năm. Một cơ quan khí tượng Mỹ hay dùng ngưỡng: nhiệt độ cao hơn bình thường từ nửa độ C trở lên, duy trì qua nhiều tháng liên tiếp, cộng với dấu hiệu khí quyển đi kèm như gió và mây thay đổi. Cơ quan của Australia dùng tiêu chí riêng, thường chặt hơn. Vì vậy có lúc một nơi đã công bố El Nino mà nơi khác vẫn gọi là "đang theo dõi".
Tin hay dùng các cụm như "điều kiện El Nino", "El Nino yếu", "El Nino mạnh". Độ mạnh ở đây đo bằng mức lệch nhiệt độ mặt biển, không phải đo thiệt hại. Một đợt El Nino yếu vẫn có thể gây hạn nặng ở một vùng cụ thể, và một đợt mạnh có thể để lại ít dấu ở nơi khác. Tổ chức Khí tượng Thế giới tổng hợp đánh giá của các trung tâm và đưa ra nhận định chung, còn dự báo cho Việt Nam thì do cơ quan khí tượng thuỷ văn trong nước phát hành.
Khi đọc, bạn tự hỏi tin này đang nói xác suất xảy ra El Nino hay khẳng định nó đã hình thành? Câu "có khả năng sáu mươi phần trăm" vẫn có nghĩa là bốn phần mười khả năng không xảy ra.
El Nino chạm tới giá hàng thế giới qua những mặt hàng nào
Vì El Nino làm lệch mưa ở các vùng sản xuất lớn cùng lúc, nó thường được thị trường nhắc tới như một yếu tố rủi ro mùa vụ. Bảng dưới mô tả kênh truyền thường được nêu, không phải dự báo cho một đợt cụ thể:
| Mặt hàng | Vùng hay chịu tác động | Kênh truyền thường được nhắc |
|---|---|---|
| Cà phê robusta | Tây Nguyên của Việt Nam, Indonesia | Khô hạn mùa ra hoa, thiếu nước tưới, ảnh hưởng sản lượng vụ sau |
| Gạo | Thái Lan, Ấn Độ, Việt Nam, Philippines | Mưa ít, gió mùa yếu; nước nhập lo thiếu nên tăng mua dự trữ |
| Dầu cọ | Indonesia, Malaysia | Hạn làm giảm sản lượng sau một độ trễ nhiều tháng |
| Lúa mì | Australia | Mùa khô kéo dài ở miền đông nước này |
| Đường | Ấn Độ, Thái Lan | Gió mùa yếu ảnh hưởng mía |
| Bột cá | Peru | Nước trồi giảm, cá cơm suy, giá thức ăn chăn nuôi, thuỷ sản bị ảnh hưởng |
Chi tiết người làm thuỷ sản hay nhắc: bột cá là nguyên liệu trong thức ăn tôm, cá nuôi. Khi El Nino làm sụt sản lượng cá cơm ở Peru, giá bột cá thế giới có thể biến động, và chi phí thức ăn ở các ao nuôi tôm tại đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng gián tiếp. Một hiện tượng ở bên kia Thái Bình Dương đi về tới ao tôm qua đúng một bao thức ăn.
Kênh truyền về Việt Nam: từ nước tưới tới hoá đơn điện
Ở trong nước, những năm El Nino thường đi kèm mùa khô gay gắt hơn ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Với đồng bằng sông Cửu Long, mùa khô ít nước từ thượng nguồn sông Mê Kông cộng với mưa ít làm nước mặn lấn sâu vào kênh rạch. Nhiều đợt hạn mặn nặng của đồng bằng trong quá khứ trùng với năm El Nino mạnh, dù mỗi đợt còn chịu thêm yếu tố khác như cách vận hành hồ chứa thượng nguồn.
Thuỷ điện là kênh thứ hai. Mùa mưa yếu làm hồ chứa tích ít nước, trong khi nắng nóng đẩy nhu cầu điện cho điều hoà lên. Khi hai chuyện này gặp nhau, ngành điện phải huy động nhiều hơn các nguồn đắt tiền, và câu chuyện cung ứng điện mùa khô trở thành tin nóng. Ở thị trường thế giới, El Nino cũng ảnh hưởng thuỷ điện ở một số nước Nam Mỹ, châu Phi, khiến họ tăng nhập khí đốt hay than.
Ngược lại, năm La Nina thường mang nhiều mưa hơn cho miền Trung, có khi kèm bão và lũ dồn dập vào cuối năm. Hai pha vì thế không pha nào "tốt" hơn: El Nino lo thiếu nước, La Nina lo thừa nước. Với người nông dân trồng cà phê ở Tây Nguyên hay người nuôi tôm ở Cà Mau, nắm được pha nào đang tới là thông tin để tính lịch tưới, lịch thả nuôi, theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn địa phương.
Đọc một bản tin về El Nino không bị dắt mũi
Tin El Nino thường xuất hiện cùng lúc ở trang thời tiết lẫn trang kinh tế. Mấy điểm giúp bạn đọc tỉnh táo:
- "Siêu El Nino": chữ của báo chí, không phải thuật ngữ chính thức. Hỏi lại mức lệch nhiệt độ mặt biển là bao nhiêu, theo cơ quan nào?
- "El Nino đẩy giá X lên": trong cùng thời gian còn có tồn kho, tỷ giá, chính sách xuất khẩu của các nước, nhu cầu mua. Tin quy hết cho El Nino là đơn giản hoá.
- Độ trễ: nhiều tác động tới mùa vụ đến sau vài tháng tới hơn một năm, như dầu cọ. Tin nói "giá tăng ngay vì El Nino" thường đang nói về tâm lý thị trường, không phải sản lượng đã mất.
- Xác suất và thời điểm: dự báo ENSO đưa ra mùa xuân thường kém chính xác hơn các mùa khác, giới khí tượng gọi đó là "rào cản mùa xuân". Bản tin dựa trên dự báo đầu năm nên được xem là sơ bộ.
- Tác động tại chỗ: El Nino chỉ làm tăng khả năng khô hạn chứ không quyết định từng trận mưa. Năm El Nino vẫn có thể có những đợt mưa lớn cục bộ.
Nói ngắn: El Nino là một yếu tố làm nghiêng xác suất, không phải công tắc bật tắt mưa nắng. Khi đọc, giữ câu hỏi bản tin này đang nói về khả năng hay về điều đã xảy ra?
El Nino và biến đổi khí hậu: đừng gộp làm một
El Nino có từ trước. ENSO là dao động tự nhiên đã được ghi nhận từ rất lâu qua dấu vết trong san hô, vòng cây. Nó không phải do con người tạo ra.
Nhưng hai thứ cộng vào nhau. Năm El Nino, đại dương nhả bớt nhiệt ra khí quyển, nên nhiệt độ trung bình toàn cầu thường cao hơn. Đặt trên nền ấm lên dài hạn do khí nhà kính, các năm El Nino dễ trở thành năm nóng kỷ lục.
Khoa học còn đang nghiên cứu tác động ngược lại. Biến đổi khí hậu có làm El Nino mạnh hơn hay xảy ra thường hơn không là câu hỏi các nhóm nghiên cứu còn chưa thống nhất hoàn toàn. Tin khẳng định chắc chắn chiều này hay chiều kia nên được đọc thận trọng.
Đọc tin nhiệt độ năm, nhớ trừ El Nino. Một năm nóng vọt lên vì El Nino rồi năm sau hạ xuống không có nghĩa là xu hướng ấm lên dừng lại. Nhìn xu hướng nhiều năm mới thấy đúng bức tranh.
Hiện tượng nối với hàng nghìn cây số. Giới khí tượng gọi kiểu liên hệ từ xa này là "viễn liên": thay đổi ở một vùng biển kéo theo thay đổi ở vùng đất cách hàng nghìn cây số. Nhờ đó dự báo khí hậu mùa cho Việt Nam có thêm cơ sở, nhưng mỗi đợt lại có dấu riêng, không đợt nào giống hệt đợt nào.
Câu hỏi thường gặp
El Nino là gì?
El Nino là pha ấm lên bất thường của vùng biển xích đạo giữa và đông Thái Bình Dương, kéo dài nhiều tháng, làm gió và vùng mưa lớn dịch chuyển. Hệ quả là mưa nắng ở nhiều châu lục bị lệch so với bình thường.
La Nina khác El Nino thế nào?
La Nina là pha ngược lại, khi vùng biển đó lạnh hơn bình thường vì gió mậu dịch thổi mạnh. Ở Việt Nam, La Nina thường đi kèm mưa nhiều hơn, còn El Nino thường đi kèm nắng nóng và khô hạn hơn.
El Nino bao lâu xảy ra một lần?
Không có chu kỳ cố định. El Nino và La Nina xuất hiện không đều, thường cách nhau vài năm, mỗi đợt thường kéo dài khoảng một năm. Các cơ quan khí tượng theo dõi liên tục để đưa ra xác suất hình thành.
El Nino có làm giá cà phê, giá gạo tăng không?
El Nino là một yếu tố rủi ro mùa vụ mà thị trường hay nhắc tới vì có thể làm khô hạn ở các vùng sản xuất lớn. Nhưng giá còn phụ thuộc tồn kho, chính sách xuất khẩu, tỷ giá và nhu cầu, nên không thể suy thẳng từ El Nino ra giá.
El Nino có phải do biến đổi khí hậu gây ra không?
Không. El Nino là dao động tự nhiên có từ lâu. Tuy vậy nó cộng thêm vào xu hướng ấm lên do khí nhà kính, nên các năm El Nino dễ thành năm nóng kỷ lục trên toàn cầu.
Muốn biết El Nino ảnh hưởng tới vùng mình thế nào thì xem ở đâu?
Nên theo dõi bản tin dự báo khí hậu mùa và cảnh báo hạn mặn của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và đài khí tượng khu vực. Tin quốc tế chỉ cho bức tranh chung, không thay được dự báo cho từng vùng.