Giá dầu thế giới đi vào giá xăng ở Việt Nam qua một chuỗi: giá xăng dầu thành phẩm trên thị trường khu vực, quy ra tiền đồng theo tỷ giá, cộng thuế, phí, chi phí kinh doanh, rồi được cơ quan quản lý điều chỉnh theo từng kỳ. Vì phải qua nhiều lớp như vậy, giá xăng không đổi cùng ngày, cũng không đổi cùng phần trăm với giá dầu thô.
Nhiều người thấy tin "giá dầu thế giới giảm mạnh" mà tuần sau đổ xăng vẫn chưa rẻ hơn, hoặc rẻ hơn ít, nên nghĩ có ai đó giữ giá. Thật ra phần lớn khoảng lệch đến từ cách tính được quy định sẵn. Bài này không bàn chính sách giá trong nước nên thế nào, chỉ đi theo đường đi của một thùng dầu tới bình xăng để bạn đọc tin không bị hụt hẫng.
Chuỗi truyền từ thùng dầu tới bình xăng
Theo thứ tự, một biến động giá dầu thô ở xa đi qua các trạm sau:
- Giá dầu thô chuẩn như Brent thay đổi. Đây là con số bản tin quốc tế hay nhắc.
- Giá xăng, dầu diesel, dầu hoả thành phẩm giao dịch trên thị trường khu vực châu Á thay đổi theo, nhưng không hoàn toàn bằng. Nó còn phụ thuộc các nhà máy lọc trong khu vực đang thừa hay thiếu hàng.
- Doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu hoặc mua từ nhà máy lọc trong nước, với giá đi theo mặt bằng khu vực, cộng phí bảo hiểm và cước tàu chở về.
- Giá đó được quy ra tiền đồng theo tỷ giá. Đô la mạnh lên thì cùng một mức giá thế giới lại thành nhiều tiền đồng hơn.
- Cộng các khoản thuế và phí theo quy định: thuế nhập khẩu nếu có, thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng, thuế bảo vệ môi trường tính bằng số tiền cố định trên mỗi lít, thuế giá trị gia tăng.
- Cộng chi phí kinh doanh định mức và lợi nhuận định mức cho khâu phân phối, cùng khoản trích hoặc chi từ quỹ bình ổn giá nếu có.
- Cơ quan quản lý tính giá cơ sở dựa trên giá thế giới bình quân của cả kỳ vừa qua, rồi công bố điều chỉnh vào ngày điều hành. Cây xăng đổi bảng giá từ thời điểm quy định.
Hai trạm làm người đọc hay hụt hẫng nhất là trạm hai và trạm bảy. Giá thành phẩm khu vực có thể không giảm cùng dầu thô, và giá cơ sở được tính trên bình quân cả kỳ chứ không phải giá ngày cuối, nên một cú giảm mạnh vào cuối kỳ chỉ được tính một phần.
Vì sao phần trăm ở cây xăng nhỏ hơn phần trăm của dầu thô
Hãy hình dung giá một lít xăng như một cái bánh nhiều lớp. Lớp dưới cùng là giá xăng thành phẩm thế giới quy ra tiền đồng. Các lớp trên là thuế, phí, chi phí phân phối. Trong đó có những lớp tính theo số tiền cố định trên mỗi lít, như thuế bảo vệ môi trường, không phình hay co theo giá dầu. Khi giá dầu tăng mười phần trăm, chỉ lớp dưới cùng tăng mười phần trăm, còn tổng cái bánh tăng ít hơn.
Ví dụ giả định: nếu phần giá thế giới chiếm khoảng một nửa giá bán lẻ, và giá thành phẩm thế giới tăng mười phần trăm, thì giá bán lẻ chỉ nhích khoảng năm phần trăm, chưa kể các lớp thuế tính theo phần trăm cũng tăng theo một chút. Chiều ngược lại cũng vậy: giá dầu giảm mạnh, giá xăng giảm ít hơn. Không phải ai giữ giá, mà là cấu trúc giá.
Một lớp nữa là quỹ bình ổn. Khi giá thế giới tăng nhanh, cơ quan điều hành có thể chi quỹ để giá bán lẻ tăng chậm lại; khi giá giảm, có thể trích lập quỹ, làm giá bán lẻ giảm ít hơn mức lẽ ra. Mục đích là làm mượt các cú nhảy, đổi lại giá trong nước có lúc lệch khỏi nhịp thế giới một chút.
Một biến động thế giới, ba kết quả khác nhau ở cây xăng
Các tình huống giả định dưới đây cho thấy cùng một tin "giá dầu tăng" có thể ra những kết quả khác nhau trong nước:
| Tình huống | Điều xảy ra ở thị trường khu vực | Kết quả ở cây xăng kỳ tới |
|---|---|---|
| Dầu thô tăng, tỷ giá đứng yên | Giá xăng thành phẩm tăng theo | Giá xăng tăng, mức tăng phần trăm nhỏ hơn dầu thô |
| Dầu thô tăng, nhưng các nhà máy lọc châu Á đang thừa xăng | Giá xăng thành phẩm tăng rất ít | Giá xăng gần như không đổi, có khi dầu diesel lại tăng nhiều hơn |
| Dầu thô giảm, nhưng đô la mạnh lên | Giá thành phẩm tính bằng đô la giảm | Quy ra tiền đồng giảm ít hơn, giá xăng giảm nhẹ |
| Dầu thô tăng vọt cuối kỳ | Giá thành phẩm tăng mấy ngày cuối | Kỳ này tăng ít vì tính bình quân, kỳ sau mới phản ánh đủ |
Từ bảng này, bạn sẽ thấy vì sao xăng và dầu diesel trong cùng một kỳ có thể đi ngược chiều nhau. Mỗi loại có thị trường thành phẩm riêng: mùa đông Bắc bán cầu, dầu diesel và dầu sưởi được săn; mùa đi lại mùa hè, xăng căng hơn.
Xăng dầu của Việt Nam đến từ đâu, và vì sao điều đó quan trọng khi thế giới biến động
Nguồn xăng dầu tiêu thụ trong nước có hai phần. Phần lớn đến từ các nhà máy lọc dầu trong nước, chạy bằng dầu thô khai thác ở các mỏ ngoài khơi phía nam và dầu thô nhập khẩu. Phần còn lại được các doanh nghiệp đầu mối nhập xăng dầu thành phẩm từ các nước trong khu vực, chở bằng tàu về các kho cảng ven biển. Tỷ lệ giữa hai phần thay đổi theo năm, tuỳ nhà máy lọc chạy đủ công suất hay phải dừng bảo dưỡng (số liệu tham khảo).
Cấu trúc này giải thích hai điều. Thứ nhất, giá vẫn đi theo thế giới dù có nhà máy trong nước, vì cả dầu thô lẫn thành phẩm đều tính theo giá quốc tế. Thứ hai, rủi ro lớn nhất khi thế giới biến động thường không phải là giá cao mà là đứt nguồn: khi một nhà máy lọc lớn dừng đột xuất đúng lúc thị trường khu vực căng, doanh nghiệp phân phối phải nhập bù gấp với giá đắt, và đã có những giai đoạn một số cây xăng thiếu hàng cục bộ.
Vì thế các doanh nghiệp đầu mối buộc phải giữ một lượng dự trữ lưu thông tối thiểu theo quy định, và nhà nước có dự trữ quốc gia riêng. Khi đọc tin về tuyến hàng hải bị gián đoạn hay nhà máy lọc trong khu vực gặp sự cố, câu nên tự hỏi không chỉ là giá sẽ ra sao, mà còn là nguồn hàng nhập bù đang đến từ đâu và mất bao lâu để chở về.
Ngoài bình xăng: giá dầu chạm tới những khoản nào trong nhà
Dầu diesel là nhiên liệu của xe tải, xe khách, tàu cá, máy nông nghiệp. Khi diesel tăng kéo dài, cước vận tải hàng hoá và giá vé xe khách điều chỉnh theo, rồi từ đó lan sang giá rau củ, trái cây ở thành phố, vốn phải chở từ xa về. Ngư dân là nhóm chịu nhanh nhất, vì nhiên liệu chiếm phần lớn chi phí mỗi chuyến ra khơi.
Vé máy bay có khoản phụ thu nhiên liệu, điều chỉnh theo giá nhiên liệu bay thế giới. Gas nấu ăn đóng bình là khí dầu mỏ hoá lỏng, giá điều chỉnh hằng tháng theo mặt bằng giá khí thế giới, đi gần với giá dầu nhưng không trùng. Sản phẩm nhựa, túi ni lông, sơn, phân đạm làm từ khí cũng chịu ảnh hưởng, chậm hơn nhưng rộng hơn.
Ở phía thu nhập, người làm trong các doanh nghiệp vận tải, logistics thường thấy thu nhập bị ép khi nhiên liệu đắt mà cước chưa kịp tăng. Ngược lại, người làm trong ngành dầu khí, cơ khí phục vụ giàn khoan, có khi thấy việc nhiều hơn trong giai đoạn giá dầu cao. Một tin giá dầu vì vậy là tin tốt với người này và tin xấu với người kia trong cùng một khu phố.
Đọc một bản tin về giá xăng kỳ điều hành
Khi thấy tin giá xăng điều chỉnh, mấy điểm giúp bạn hiểu nhanh và đúng:
- "Giá cơ sở" là giá được tính theo công thức, chưa phải lúc nào cũng trùng giá bán lẻ thực tế, vì doanh nghiệp được bán thấp hơn mức trần.
- "Trích lập quỹ bình ổn" làm giá giảm ít hơn hoặc tăng nhiều hơn so với mức tính thuần; "chi quỹ" thì ngược lại. Tin tốt thường ghi rõ có dùng quỹ hay không.
- So với "kỳ trước" chứ không so với "đầu năm" hay "cùng kỳ năm ngoái", trừ khi bản tin ghi rõ.
- Xăng E5 và xăng RON95 điều chỉnh mức khác nhau vì thuế và thành phần khác nhau; đọc đúng loại mình dùng.
- Câu nên tự hỏi: kỳ vừa qua giá thế giới bình quân tăng hay giảm, và đô la mạnh hay yếu? Hai yếu tố này giải thích phần lớn hướng điều chỉnh.
- Cẩn thận với dự đoán kiểu "giá xăng kỳ tới chắc chắn giảm mạnh". Bình quân kỳ, tỷ giá và quyết định dùng quỹ có thể làm kết quả khác dự đoán.
Lịch điều hành có thể thay đổi theo quy định từng thời kỳ; muốn biết chính xác kỳ tới rơi vào ngày nào, hãy xem thông báo chính thức của cơ quan quản lý thay vì tin truyền miệng.
Hiểu lầm hay gặp
"Giá dầu giảm hôm nay thì mai giá xăng phải giảm." Giá xăng trong nước thay đổi theo kỳ điều hành, căn cứ bình quân giá thế giới của cả kỳ. Một ngày giảm mạnh chỉ đóng góp một phần vào bình quân đó.
"Việt Nam có dầu, có nhà máy lọc thì xăng phải rẻ hơn thế giới." Dầu thô và xăng thành phẩm đều mua bán theo giá quốc tế. Nhà máy lọc trong nước bán xăng theo mặt bằng giá khu vực, vì nếu bán rẻ hơn thì sẽ bán ra nước ngoài lợi hơn. Lợi thế có nhà máy nằm ở an ninh nguồn cung và chi phí vận chuyển, không phải ở giá rẻ hơn hẳn.
"Giá xăng chỉ là chuyện dầu thô." Tỷ giá, giá thành phẩm khu vực, thuế phí và quỹ bình ổn đều góp phần. Có những kỳ giá dầu thô gần như đứng yên mà giá xăng vẫn đổi vì tỷ giá hoặc thị trường thành phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Giá xăng trong nước căn cứ vào giá nào của thế giới?
Căn cứ chính là giá xăng dầu thành phẩm giao dịch trên thị trường khu vực, tính bình quân trong kỳ điều hành, không phải giá dầu thô Brent hay WTI. Hai loại giá này đi cùng chiều về dài hạn nhưng có thể lệch nhau trong ngắn hạn.
Vì sao giá dầu thế giới giảm mà giá xăng giảm ít?
Vì giá bán lẻ gồm nhiều lớp thuế phí, trong đó có lớp tính bằng số tiền cố định trên mỗi lít. Phần giá thế giới giảm nhưng các lớp còn lại giữ nguyên, nên phần trăm giảm ở cây xăng nhỏ hơn. Việc trích lập quỹ bình ổn cũng có thể làm mức giảm nhỏ hơn.
Tỷ giá ảnh hưởng giá xăng thế nào?
Xăng dầu nhập khẩu được mua bằng đô la Mỹ. Khi đô la mạnh lên so với tiền đồng, cùng một mức giá thế giới lại tốn nhiều tiền đồng hơn, nên giá cơ sở trong nước cao hơn, dù giá thế giới không đổi.
Quỹ bình ổn giá xăng dầu dùng để làm gì?
Quỹ được trích từ giá bán khi giá thế giới thuận lợi và được chi ra khi giá tăng nhanh, nhằm làm các lần điều chỉnh bớt giật cục. Nó làm mượt biến động trong ngắn hạn chứ không thay đổi được xu hướng giá thế giới kéo dài.
Vì sao xăng và dầu diesel có kỳ tăng giảm ngược nhau?
Mỗi sản phẩm có thị trường thành phẩm riêng với cung cầu riêng. Theo mùa, theo tình hình nhà máy lọc trong khu vực, giá dầu diesel có thể tăng trong khi giá xăng giảm, và giá trong nước phản ánh lại điều đó.
Giá dầu thế giới tăng thì giá gas nấu ăn có tăng không?
Thường có ảnh hưởng nhưng không trùng khớp. Gas đóng bình là khí dầu mỏ hoá lỏng, giá trong nước điều chỉnh hằng tháng theo mặt bằng giá khí hoá lỏng thế giới, vốn đi gần với giá dầu nhưng có cung cầu riêng theo mùa.