ToanCuc.comToàn Cục
Giá dầu và năng lượng thế giới

Giá điện và khí đốt châu Âu vì sao biến động mạnh: nguồn khí, kho và giá biên

Giá khí và điện châu Âu từng tăng gấp nhiều lần. Cơ chế giá biên của thị trường điện, kho khí trước mùa đông, chuyển từ khí đường ống sang LNG và hệ quả tới Việt Nam.

Twin power plant cooling towers releasing steam under heavy clouds, a cyclist in an indigo coat pausing on a riverside path in the foreground, wide shot

Giá điện và khí đốt ở châu Âu biến động mạnh vì ba thứ chồng lên nhau: châu Âu nhập phần lớn khí đốt mình dùng, giá điện bán buôn ở nhiều nước được quyết định bởi nhà máy đắt nhất cần chạy, mà nhà máy đó thường dùng khí, và nhu cầu sưởi mùa đông làm cả hệ thống phụ thuộc vào lượng khí đã cất trong kho từ mùa hè. Khi nguồn khí bị thu hẹp, cả ba khâu cùng khuếch đại cú sốc.

Trong những năm gần đây, có giai đoạn giá khí bán buôn ở châu Âu tăng gấp nhiều lần mức quen thuộc, hoá đơn điện sưởi của hộ gia đình và chi phí của nhiều nhà máy tăng vọt. Bài này giải thích cơ chế ở mức người đọc tin cần, không bàn chính sách nước nào đúng sai, và chỉ ra những đường mà chuyện ở châu Âu đi tới đơn hàng, giá phân bón và giá khí ở châu Á.

Châu Âu lấy khí từ đâu, và vì sao nguồn đó từng thay đổi lớn

Châu Âu có một số mỏ khí của riêng mình, ở Biển Bắc chẳng hạn, nhưng sản lượng nội khối giảm dần qua nhiều năm và không đủ dùng. Phần thiếu được nhập qua đường ống từ các nước láng giềng phía đông, phía bắc và Bắc Phi, cùng LNG chở bằng tàu. Trong một thời gian dài, khí đường ống từ phía đông là nguồn lớn và rẻ, nhiều nền kinh tế công nghiệp châu Âu xây cả chuỗi sản xuất quanh nguồn khí đó.

Khi nguồn khí đường ống từ phía đông giảm mạnh trong bối cảnh xung đột và các biện pháp trừng phạt, châu Âu phải thay bằng LNG chở từ xa và tăng nhập từ các nước khác. LNG đắt hơn khí đường ống, phải xây thêm kho nhận, thuê thêm kho nổi tái hoá khí, và phải tranh mua với châu Á trên cùng một thị trường. Giá chuẩn khí bán buôn của châu Âu, giao dịch tại một trung tâm ở Hà Lan, vì vậy dao động dữ dội trong những tháng chuyển đổi.

Người trong ngành hay nhấn mạnh một điều: cú sốc không chỉ là thiếu khí, mà là phải đổi cả hệ thống hậu cần trong thời gian ngắn. Đường ống chạy cố định, còn tàu thì phải đặt từng chuyến; khả năng nhận LNG ở bờ biển phía tây không tự động chảy được sang các nước nằm sâu trong lục địa nếu thiếu đường ống nối.

Cơ chế giá biên: vì sao khí đắt kéo cả giá điện lên

Trên thị trường điện bán buôn ở nhiều nước châu Âu, mỗi giờ các nhà máy chào bán điện với giá bằng chi phí chạy thêm của mình. Điện gió, điện mặt trời, thuỷ điện gần như không tốn nhiên liệu nên chào giá rất thấp; điện hạt nhân, điện than chào ở mức giữa; điện khí thường chào cao nhất. Hệ thống xếp các nhà máy từ rẻ tới đắt và gọi dần cho tới khi đủ nhu cầu của giờ đó.

Điểm mấu chốt: tất cả các nhà máy được gọi trong giờ đó đều nhận cùng một mức giá, là giá của nhà máy cuối cùng được gọi, gọi là giá biên. Khi nhu cầu cao và phải gọi tới nhà máy điện khí, giá khí đắt quyết định giá điện cho cả giờ đó, kể cả phần điện đến từ gió và mặt trời. Cơ chế này được thiết kế để khuyến khích nhà máy rẻ vào thị trường và để giá phản ánh chi phí của đơn vị điện cuối cùng, nhưng khi giá khí tăng vọt, nó làm giá điện tăng theo một cách mà người dùng khó hiểu.

Ví dụ giả định: trong một buổi tối mùa đông không gió, nhà máy điện khí phải chạy để đủ nhu cầu. Nếu giá khí tăng gấp ba, chi phí chạy nhà máy đó tăng mạnh, và mức giá bán buôn của cả buổi tối đó tăng theo, dù hơn nửa lượng điện đến từ hạt nhân và thuỷ điện. Đó là lý do trong khủng hoảng, nhiều nước bàn về việc tách giá điện khỏi giá khí, một cuộc tranh luận kỹ thuật phức tạp vẫn còn tiếp diễn.

Kho khí trước mùa đông: con số giới thị trường châu Âu theo dõi sát

Nhịp bơm vào và rút ra. Mùa hè nhu cầu thấp, khí được bơm vào kho ngầm; mùa đông nhu cầu sưởi tăng, khí được rút ra. Mức đầy của kho vào đầu mùa đông quyết định hệ thống có đủ đệm hay không.

Mục tiêu bơm đầy. Sau khủng hoảng, châu Âu đặt mục tiêu bơm kho lên mức cao trước mùa lạnh. Việc bắt buộc mua đủ khí vào mùa hè cũng tạo ra một nguồn cầu, có khi đẩy giá mùa hè lên.

Thời tiết là biến số lớn nhất. Một mùa đông ấm có thể để lại kho còn nhiều khí khi xuân về, giá dịu đi. Một mùa đông lạnh kéo dài thì ngược lại, kho rút sâu và cả mùa hè sau phải mua nhiều để bơm lại.

Kho không thay được nguồn. Kho chỉ chứa một phần nhu cầu mùa đông; phần còn lại vẫn phải đến từ khí nhập liên tục. Kho đầy không có nghĩa là không cần nhập trong mùa đông.

Từ hoá đơn sưởi ở châu Âu tới đơn hàng và giá phân bón ở Việt Nam

Liên minh châu Âu là một trong những thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam, với hàng dệt may, giày dép, điện thoại, đồ gỗ, cà phê, thuỷ sản. Khi hộ gia đình châu Âu phải chi nhiều hơn cho điện, sưởi, họ cắt bớt mua sắm những món không thiết yếu như quần áo, đồ nội thất. Tác động này đi về Việt Nam dưới dạng đơn hàng mùa sau ít đi, xưởng may giảm ca, người lao động ít tăng ca.

Kênh thứ hai là cạnh tranh LNG. Khi châu Âu mua mạnh LNG, giá giao ngay toàn cầu tăng, các nước châu Á mua khí giao ngay cũng phải trả cao hơn. Với Việt Nam, khi đã nhập LNG cho điện khí, giá khí châu Âu thành một yếu tố gián tiếp trong chi phí phát điện.

Kênh thứ ba ít được để ý: phân bón. Khí là nguyên liệu chính làm phân đạm. Khi giá khí châu Âu tăng vọt, nhiều nhà máy phân đạm, hoá chất ở đó giảm công suất, nguồn cung phân bón thế giới hụt, giá phân bón quốc tế tăng. Nông dân trồng lúa, trồng cà phê ở Việt Nam thấy giá phân tăng mà không biết rằng một phần nguyên do nằm ở các kho khí bên kia địa cầu.

Đọc một bản tin về năng lượng châu Âu

Mấy điều giúp bạn không hiểu lệch:

  • Giá khí bán buôn châu Âu thường tính bằng euro trên megawatt giờ, khác đơn vị đô la trên MMBtu của LNG châu Á. So hai con số phải quy đổi.
  • Giá bán buôn không phải giá hộ gia đình trả. Hoá đơn của dân còn gồm phí truyền tải, thuế, hợp đồng cố định giá; nhiều nước còn có trợ giá hoặc trần giá tạm thời.
  • Giá điện bán buôn có thể âm vào giờ trưa nắng, gió mạnh, khi điện tái tạo dư thừa. Đó là đặc điểm của thị trường giờ, không có nghĩa điện miễn phí cho người dùng.
  • Câu nên tự hỏi: con số đang nói là giá giao ngay hôm nay hay giá hợp đồng cho mùa đông tới? Hai thứ có thể khác nhau nhiều.
  • Câu nên tự hỏi tiếp: tin nói về cả Liên minh châu Âu hay một nước cụ thể? Cơ cấu nguồn điện mỗi nước rất khác nhau, nước dùng nhiều hạt nhân hay thuỷ điện chịu sốc khí nhẹ hơn.
  • Thận trọng với tít kiểu "châu Âu sắp hết khí". Kho thấp là rủi ro, nhưng hệ thống còn nguồn nhập liên tục và các biện pháp tiết giảm.

Hiểu lầm hay gặp và giới hạn của các giải pháp

"Giá điện châu Âu cao vì quá nhiều điện tái tạo." Trong các giai đoạn khủng hoảng, nguyên nhân chính của giá điện cao là giá khí tăng vọt qua cơ chế giá biên. Điện tái tạo có chi phí chạy thấp; vấn đề nằm ở những giờ thiếu gió, thiếu nắng phải gọi nhà máy khí.

"Chỉ cần mua LNG là bù được hết khí đường ống." Bù được phần lớn về lượng, nhưng đắt hơn, cần thời gian xây kho nhận, và phụ thuộc thị trường LNG toàn cầu vốn đã căng. Một phần nhu cầu cũng được giảm bằng tiết kiệm và chuyển nhiên liệu.

"Trần giá điện giải quyết được vấn đề." Trần giá bảo vệ người dùng trong ngắn hạn nhưng tốn ngân sách và làm giảm tín hiệu tiết kiệm. Gốc vấn đề vẫn là lượng khí và chi phí khí.

"Giá khí đã dịu thì khủng hoảng đã qua." Giá giao ngay dịu đi phản ánh cung cầu hiện tại, nhưng hệ thống vẫn nhạy cảm hơn trước với mùa đông lạnh, sự cố nhà máy hoá lỏng hay tuyến hàng hải. Người làm thị trường theo dõi giá hợp đồng cho các mùa đông tới để đánh giá rủi ro còn lại.

Giá carbon: lớp chi phí thứ hai chồng lên giá điện

Ngoài giá nhiên liệu, các nhà máy điện than và điện khí ở Liên minh châu Âu còn phải mua hạn ngạch phát thải cho mỗi tấn CO2 thải ra, theo hệ thống mua bán phát thải của khối. Giá hạn ngạch này lên xuống trên thị trường, và được cộng thẳng vào chi phí chào bán điện của nhà máy. Nhà máy than thải nhiều CO2 hơn nhà máy khí cho cùng lượng điện, nên khi giá carbon cao, điện than trở nên đắt hơn và thường bị xếp sau điện khí trong thứ tự gọi.

Trong khủng hoảng, có những giai đoạn khí đắt tới mức điện than dù phải mua thêm hạn ngạch vẫn rẻ hơn, và một số nhà máy than được chạy lại. Đó là ví dụ cho thấy giá điện châu Âu là kết quả của nhiều lực cùng lúc: giá khí, giá than, giá carbon, gió, nắng, nước và nhu cầu.

Với Việt Nam, câu chuyện giá carbon của châu Âu không dừng ở biên giới khối. Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới mà châu Âu áp dần cho một số hàng nhập như thép, nhôm, xi măng, phân bón sẽ khiến nhà xuất khẩu phải kê khai và có thể chịu chi phí theo lượng phát thải. Chi tiết cơ chế này thuộc về chủ đề khí hậu; ở đây chỉ cần nhớ giá carbon là một phần của bức tranh năng lượng châu Âu.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao giá điện châu Âu phụ thuộc giá khí?

Ở nhiều nước châu Âu, giá điện bán buôn mỗi giờ được đặt theo chi phí của nhà máy đắt nhất cần chạy để đủ nhu cầu, và nhà máy đó thường dùng khí. Khi giá khí tăng, giá điện của cả giờ đó tăng theo, kể cả phần điện từ nguồn rẻ hơn.

Giá khí TTF là gì?

TTF là trung tâm giao dịch khí đốt ở Hà Lan, giá tại đây được dùng làm giá chuẩn khí bán buôn của châu Âu. Tin về khủng hoảng năng lượng châu Âu thường trích giá này, tính bằng euro trên megawatt giờ.

Châu Âu chứa khí đốt ở đâu?

Chủ yếu trong các kho ngầm như mỏ khí cũ đã khai thác hết, tầng chứa nước sâu hay hang muối. Khí được bơm vào mùa hè và rút ra vào mùa đông, mức đầy kho trước mùa lạnh là con số được theo dõi sát.

Khủng hoảng năng lượng châu Âu ảnh hưởng Việt Nam thế nào?

Qua ba đường chính: sức mua của người tiêu dùng châu Âu giảm làm đơn hàng xuất khẩu của Việt Nam chậm lại, cạnh tranh mua LNG làm giá khí châu Á tăng, và giá khí cao làm nhà máy phân đạm châu Âu giảm sản xuất khiến giá phân bón thế giới tăng.

Giá điện âm là gì?

Đó là khi giá điện bán buôn trong một số giờ xuống dưới không, thường vào lúc điện gió, mặt trời dư thừa mà nhu cầu thấp. Một số nhà máy chấp nhận trả tiền để tiếp tục phát vì dừng máy tốn kém hơn. Người dùng cuối thường không thấy giá âm trên hoá đơn.

Vì sao châu Âu không tự khai thác thêm khí?

Các mỏ lớn trong nội khối đã già, sản lượng giảm, một số mỏ phải đóng vì gây sụt lún hay động đất nhỏ. Khai thác mới hoặc khí đá phiến gặp vướng quy định, sự phản đối của cư dân và mục tiêu khí hậu, nên khó tăng nhanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138