COP là Hội nghị các Bên của Công ước khung Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu: mỗi năm một lần, gần như mọi quốc gia trên thế giới cử đoàn tới ngồi chung để mặc cả xem ai giảm phát thải bao nhiêu, ai góp tiền, ai nhận tiền và kiểm tra nhau bằng cách nào. Mọi quyết định đều phải đồng thuận, nên hội nghị thường kéo dài quá giờ bế mạc.
Chữ COP viết tắt từ tiếng Anh Conference of the Parties, nghĩa là hội nghị của các bên đã tham gia một công ước. Con số đi kèm, như COP21 hay COP28, chỉ là số thứ tự của kỳ họp. Hiểu COP vận hành thế nào giúp bạn đọc một bản tin khí hậu cuối năm mà không bị cuốn theo những dòng tít kiểu "thành công lịch sử" hay "thất bại thảm hại", vì thật ra phần lớn kết quả nằm ở vài chữ rất nhỏ trong văn bản.
COP sinh ra từ đâu và ai ngồi trong phòng họp
Gốc của COP là Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, được thông qua năm 1992 tại hội nghị thượng đỉnh Trái Đất ở Rio de Janeiro. Công ước này đặt ra mục tiêu chung là giữ lượng khí nhà kính trong khí quyển ở mức không gây hại nguy hiểm cho hệ khí hậu, nhưng không ghi nước nào phải giảm bao nhiêu. Để lấp chỗ trống đó, các nước hẹn họp định kỳ, và cuộc họp ấy gọi là COP. Hai văn bản lớn nhất từng ra đời ở COP là Nghị định thư Kyoto năm 1997 và Thoả thuận Paris năm 2015.
Ngồi trong phòng họp chính là các đoàn đàm phán quốc gia, thường gồm quan chức bộ môi trường, bộ ngoại giao, bộ tài chính, có khi thêm bộ trưởng tới vào tuần cuối. Bên ngoài có hàng nghìn quan sát viên: tổ chức phi chính phủ, doanh nghiệp, nhà khoa học, phóng viên. Họ được vào khu hội nghị nhưng không có quyền biểu quyết. Báo chí hay gọi khu chính thức là "vùng xanh lam" và khu mở cho công chúng là "vùng xanh lá", tên gọi tuỳ nước chủ nhà.
Các nước ít khi đàm phán đơn độc. Họ gom thành nhóm: nhóm các nước đang phát triển lớn nhất thường được gọi là G77 cộng Trung Quốc, Liên minh châu Âu đàm phán như một khối, các quốc đảo nhỏ có liên minh riêng vì họ chịu nước biển dâng trực tiếp nhất, các nước kém phát triển nhất cũng có nhóm riêng. Một nước có thể thuộc nhiều nhóm cùng lúc. Khi đọc tin "nhóm X phản đối", bạn đang đọc tiếng nói của cả một khối chứ không phải một quốc gia.
Hai tuần ở COP diễn ra theo thứ tự nào
Một kỳ COP thường kéo dài khoảng hai tuần, và nhịp làm việc gần như lặp lại năm nào cũng vậy:
- Trước hội nghị nhiều tháng, nước chủ nhà nhận vai chủ tịch COP, đi vận động các nước, và các cơ quan kỹ thuật của công ước họp giữa kỳ để chuẩn bị bản nháp. Bản nháp vào phòng họp thường đầy những chữ đặt trong ngoặc vuông, nghĩa là chưa ai đồng ý.
- Tuần đầu là của các nhà đàm phán kỹ thuật. Họ chia thành nhiều nhóm nhỏ theo từng chủ đề như giảm phát thải, thích ứng, tài chính, minh bạch, thị trường carbon, và gỡ dần từng ngoặc vuông.
- Đầu hội nghị thường có phiên thượng đỉnh của nguyên thủ, mỗi người phát biểu vài phút. Phiên này lên tin nhiều nhất nhưng ít khi quyết định nội dung văn bản.
- Tuần thứ hai, bộ trưởng các nước tới, nhận những điểm vướng mà nhà kỹ thuật không gỡ được. Chủ tịch COP ghép cặp bộ trưởng hai nước có quan điểm khác nhau để tìm câu chữ trung gian.
- Ngày bế mạc chính thức hiếm khi là ngày kết thúc thật. Các phiên họp kéo qua đêm, có năm trễ một tới hai ngày, cho tới khi không còn đoàn nào phản đối văn bản cuối.
- Văn bản được thông qua bằng tiếng gõ búa của chủ tịch hội nghị. Sau đó các nước về nước thực hiện, và năm sau lại họp tiếp ở một thành phố khác.
Chi tiết nhỏ mà người trong nghề hay để ý: COP chưa bao giờ thông qua được quy tắc bỏ phiếu, nên trên thực tế mọi quyết định cần đồng thuận. Một nhóm nước đủ quyết tâm có thể giữ một chữ trong văn bản tới phút chót. Đó là lý do câu chữ cuối cùng thường mềm hơn bản nháp đầu tuần.
Hội nghị quyết định được gì và không quyết được gì
Quyết được khung luật chơi. COP thông qua các quy tắc chung: báo cáo phát thải theo mẫu nào, kiểm tra nhau ra sao, thị trường carbon giữa các nước vận hành theo nguyên tắc gì, quỹ nào được lập, ai đóng góp tự nguyện. Đây là phần khô khan nhưng sống lâu nhất.
Quyết được tín hiệu chung. Một câu như "chuyển dịch khỏi nhiên liệu hoá thạch" hay "giảm dần điện than" không ép riêng nước nào, nhưng là lần đầu cả thế giới viết chung câu đó lên giấy. Nhà đầu tư và ngân hàng đọc những câu này để đoán hướng đi của dòng vốn.
Không ép được từng nước giảm bao nhiêu. Mức giảm phát thải là do mỗi nước tự đặt và tự nộp lên. COP không có cảnh sát, không có toà án phạt nước làm chưa đủ. Áp lực đến từ việc công khai, so sánh và đàm phán ở kỳ sau.
Không bắt được nước nào góp đúng số tiền. Các cam kết tài chính phần lớn là mục tiêu chung của một nhóm nước, không chia sẵn phần cho từng nước. Vì vậy năm nào cũng có tranh cãi tiền đã về đủ hay chưa, tính khoản vay hay chỉ tính khoản cho không.
COP chạm tới Việt Nam qua những đường nào
Việt Nam là thành viên của công ước, có đoàn ở mọi kỳ COP và đã cam kết hướng tới phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Cam kết quốc tế không đứng một mình: nó đi vào quy hoạch điện, chiến lược năng lượng, lộ trình chuyển đổi của các ngành phát thải nhiều. Khi bạn đọc tin một nhà máy điện than bị lùi thời hạn hay một dự án điện gió ngoài khơi được ưu tiên, phía sau thường có một sợi dây nối về cam kết khí hậu.
Kênh thứ hai là tiền. Ở COP, các nước giàu cam kết những gói hỗ trợ cho nước đang phát triển, và Việt Nam có tham gia một số khuôn khổ như vậy, chẳng hạn đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng với một nhóm nước và ngân hàng phát triển. Phần lớn số tiền này là khoản vay ưu đãi, bảo lãnh hoặc vốn tư nhân được huy động, không phải tiền cho không. Doanh nghiệp làm năng lượng tái tạo, lưới điện, giao thông sạch là những bên dễ chạm tới dòng vốn đó.
Kênh thứ ba là thương mại. Những quy tắc như thuế carbon biên giới của châu Âu không sinh ra ở COP, nhưng lấy cớ từ chính các mục tiêu khí hậu đã thống nhất ở đó. Một xưởng thép ở miền Trung, một nhà máy phân bón, về lâu dài cả xưởng may xuất khẩu, đều có thể bị khách hàng nước ngoài hỏi về lượng phát thải trên mỗi sản phẩm. Với người đi làm, điều này nghĩa là xuất hiện thêm những vị trí công việc mới về đo đếm phát thải, kiểm kê khí nhà kính, báo cáo bền vững.
Cách đọc một bản tin về COP
Tin COP thường dày đặc chữ chuyên môn. Vài từ hay gặp và nghĩa thật của chúng:
- "Văn bản quyết định chung": bản tổng hợp cuối cùng của kỳ họp, nơi các câu chữ chính trị quan trọng nhất được đặt vào. Khi đọc, tự hỏi câu này "kêu gọi", "khuyến khích" hay "quyết định"? Ba động từ đó có sức nặng rất khác nhau.
- "Loại bỏ dần" và "giảm dần": chỉ khác một chữ nhưng là kết quả của cả đêm mặc cả. Loại bỏ dần nghĩa là về không, giảm dần thì không hẹn ngày về không.
- "Ngoặc vuông": phần văn bản chưa thống nhất. Tin nói "còn hàng trăm ngoặc vuông" là đàm phán còn xa đích.
- "Cam kết tự nguyện": thông báo của một nhóm nước hay doanh nghiệp bên lề hội nghị, không phải quyết định của COP. Những cam kết này lên tít nhiều nhưng không ràng buộc ai ngoài người ký.
- Con số tỷ đô la: luôn hỏi tiền cho không hay cho vay, tiền mới hay tiền cũ dán nhãn mới, giải ngân trong bao nhiêu năm? Một gói "hàng chục tỷ đô la" có thể trải trên nhiều năm và phần lớn là vốn vay.
Một câu tự hỏi hữu ích nữa: bản tin này đang nói về quyết định của cả hội nghị hay về một sự kiện bên lề? Mỗi kỳ COP có hàng trăm sự kiện bên lề, và chúng thường được đưa tin như thể là kết quả chính thức.
Những hiểu lầm hay gặp về COP
Hiểu lầm: COP là nơi Liên Hợp Quốc ra lệnh cho các nước. Thực tế: ban thư ký công ước chỉ tổ chức và tổng hợp, quyền quyết định thuộc về các nước thành viên và phải đồng thuận. Liên Hợp Quốc không có quyền phạt nước nào về khí hậu.
Hiểu lầm: kết thúc không có thoả thuận mới là thất bại. Thực tế: phần lớn các kỳ COP là kỳ "kỹ thuật", chủ yếu hoàn thiện quy tắc cho thoả thuận đã có. Không phải năm nào cũng sinh ra một văn bản lớn như Paris.
Hiểu lầm: nước chủ nhà quyết định kết quả. Thực tế: chủ tịch COP có ảnh hưởng tới nhịp họp và cách soạn bản nháp, nhưng không có quyền thông qua bất cứ điều gì nếu còn nước phản đối.
Hiểu lầm: con số độ C trong tin là kết quả của hội nghị. Thực tế: các mức nhiệt như 1,5 độ hay 2 độ là mục tiêu đã có từ trước, hội nghị chỉ đánh giá xem tổng cam kết các nước đang dẫn về đâu. Muốn biết con số chính xác, bạn nên tra trang chính thức của công ước hay các cơ quan khí tượng.
Câu hỏi thường gặp
COP là viết tắt của từ gì?
COP viết tắt từ tiếng Anh Conference of the Parties, tức Hội nghị các Bên. Trong tin khí hậu, COP chỉ hội nghị của các nước tham gia Công ước khung Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, họp mỗi năm một lần, số đi kèm là thứ tự kỳ họp.
Vì sao hội nghị COP thường kết thúc muộn hơn lịch?
Vì mọi quyết định cần đồng thuận, chỉ một nhóm nước phản đối là văn bản chưa thông qua được. Những điểm khó nhất như tài chính hay câu chữ về nhiên liệu hoá thạch thường được dồn tới đêm cuối để mặc cả.
Quyết định của COP có ràng buộc pháp lý không?
Một số quy tắc thủ tục như phải nộp báo cáo, phải công bố mục tiêu là bắt buộc với thành viên. Còn mức giảm phát thải cụ thể là do từng nước tự đặt, COP không có cơ chế phạt nước làm chưa đủ.
Việt Nam tham gia COP với vai trò gì?
Việt Nam là một bên của công ước, cử đoàn đàm phán tới mọi kỳ họp và đã cam kết hướng tới phát thải ròng bằng không vào năm 2050. Việt Nam thường đàm phán cùng nhóm các nước đang phát triển về tài chính và thích ứng.
COP khác Thoả thuận Paris thế nào?
COP là cuộc họp, còn Thoả thuận Paris là một văn bản được thông qua tại kỳ COP năm 2015. Từ đó tới nay, các kỳ COP tiếp tục họp để viết quy tắc thực hiện và đánh giá tiến độ của chính thoả thuận này.
Đọc tin COP nên để ý con số nào?
Nên để ý con số tiền đi kèm cam kết và hỏi đó là cho vay hay cho không, giải ngân trong bao lâu. Với câu chữ, để ý động từ "quyết định" hay chỉ "kêu gọi", vì sức ràng buộc khác nhau rất xa.