Giá dầu thế giới tăng hay giảm là kết quả cộng lại của năm lực: lượng dầu các nước bơm lên, lượng dầu nền kinh tế cần dùng, lượng dầu đang nằm trong kho, sức mạnh của đồng đô la Mỹ và tâm lý của những người mua bán hợp đồng dầu. Hiếm khi giá dầu đổi chỉ vì một lý do duy nhất, dù bản tin thường gói gọn trong một câu kiểu "giá dầu tăng do lo ngại nguồn cung".
Dầu là hàng hoá đặc biệt ở chỗ cả cung lẫn cầu đều phản ứng chậm với giá. Người lái xe máy không bỏ đi làm khi xăng đắt thêm vài nghìn đồng, nhà máy lọc dầu không đổi công thức trong một tuần, còn một mỏ dầu mới mất nhiều năm mới cho thùng dầu đầu tiên. Vì hai phía đều "cứng", chỉ cần lệch nhau một chút là giá phải nhảy một đoạn dài mới cân lại được. Hiểu năm lực dưới đây, bạn đọc một bản tin giá dầu sẽ biết nó đang nói về lực nào và còn bỏ sót lực nào.
Năm lực kéo giá dầu, nói bằng lời thường
Nguồn cung: ai bơm, bơm bao nhiêu. Phần lớn dầu thế giới đến từ một nhóm nước không nhiều: các nước vùng Vịnh, Nga, Mỹ, Canada, Brazil và vài nước châu Phi. Một quyết định cắt sản lượng của nhóm nước xuất khẩu, một mỏ lớn ngừng vì sự cố, một đường ống bị gián đoạn đều làm hụt cung ngay. Ngược lại, một nước tăng bơm mạnh để giành khách thì cung thừa ra.
Nhu cầu: nền kinh tế chạy nhanh hay chậm. Xe tải, tàu biển, máy bay, nhà máy hoá dầu dùng dầu theo nhịp làm ăn. Khi các nền kinh tế lớn tăng trưởng tốt, nhu cầu dầu nhích lên đều; khi suy thoái, nhà máy giảm ca, hàng chở ít đi, nhu cầu tụt. Mùa hè đi lại nhiều ở Bắc bán cầu và mùa đông cần dầu sưởi cũng tạo nhịp mùa vụ.
Tồn kho: tấm đệm giữa cung và cầu. Dầu thừa không biến mất mà vào bồn chứa. Khi kho đầy dần, thị trường hiểu là cung đang dư và giá chịu sức ép; khi kho rút xuống dưới mức thường thấy nhiều tuần liền, người mua bắt đầu lo và trả cao hơn. Vì thế số liệu tồn kho hằng tuần ở Mỹ được giới mua bán theo dõi sát như theo dõi nhiệt độ một bệnh nhân.
Đồng đô la: thước đo của giá dầu. Dầu được niêm yết bằng đô la Mỹ trên mỗi thùng. Đô la mạnh lên thì với một nước nhập khẩu dùng đồng tiền khác, mỗi thùng dầu đắt hơn tính theo tiền nhà, họ mua dè dặt hơn, và giá tính bằng đô la thường có xu hướng chùng xuống. Đô la yếu thì ngược lại. Mối liên hệ này không cố định, có những giai đoạn cả hai cùng tăng.
Tâm lý và dòng tiền tài chính. Phần lớn giao dịch dầu hằng ngày là hợp đồng tương lai, tức cam kết mua bán dầu vào một tháng sau, không phải ai cũng cần nhận dầu thật. Các quỹ đầu tư mua bán hợp đồng theo kỳ vọng, nên một tin đồn về nguồn cung có thể đẩy giá lên trước khi một thùng dầu nào thực sự thiếu.
Vì sao giá dầu hay nhảy mạnh hơn giá hàng khác
Người làm thị trường hay nói dầu là hàng có độ co giãn thấp trong ngắn hạn. Nghĩa là giá tăng mạnh thì lượng dùng cũng chỉ giảm chút ít, vì không ai đổi được chiếc xe, cái lò hơi hay con tàu trong vài tuần. Phía cung cũng vậy: giếng đang chạy thì cứ bơm, giếng mới thì chưa kịp khoan. Khi cả hai phía đều không nhúc nhích được nhiều, chỉ một khoản hụt nhỏ, cỡ một hai phần trăm nguồn cung thế giới, cũng đủ làm giá đi một quãng rất dài để buộc ai đó phải nhường.
Thêm vào đó là độ trễ của đầu tư. Khi giá cao vài năm liền, các hãng dầu đổ tiền khoan mỏ mới; vài năm sau số mỏ đó cùng lúc cho dầu, đúng lúc nhu cầu có thể đã chững, và giá rơi. Giá thấp kéo dài thì họ cắt đầu tư, rồi vài năm sau cung lại thiếu. Chu kỳ lên xuống dài hơi của giá dầu phần lớn đến từ nhịp đầu tư chậm này, không chỉ từ tin tức tuần này.
Cuối cùng là chi phí lưu kho. Dầu cất được, nhưng bồn chứa có hạn và tốn tiền thuê. Khi kho gần đầy, người cầm dầu thật buộc phải bán bằng mọi giá, có lúc giá một loại hợp đồng còn rơi xuống dưới không vì không ai muốn nhận hàng. Chi tiết này nhắc rằng giá dầu không chỉ là chuyện có hay thiếu dầu, mà còn là chuyện dầu nằm ở đâu và ai đang phải giữ nó.
Mỗi lực thường hiện lên trong bản tin bằng câu nào
Bảng dưới gom những cách diễn đạt hay gặp, kèm điều thực sự đang xảy ra phía sau. Đây là mô tả chung, không phải quy luật áp cho mọi lần.
| Câu hay gặp trong tin | Lực đang nói tới | Điều nên tự hỏi thêm |
|---|---|---|
| Nhóm nước xuất khẩu nhất trí giảm sản lượng | Nguồn cung | Giảm thật bao nhiêu, hay chỉ là hạn ngạch trên giấy mà nhiều nước vốn đã không đạt? |
| Lo ngại kinh tế suy yếu kéo giá dầu đi xuống | Nhu cầu | Số liệu nào cho thấy nhu cầu giảm, hay mới chỉ là kỳ vọng? |
| Tồn kho dầu thô bất ngờ giảm | Tồn kho | Giảm so với tuần trước, so với cùng kỳ hay so với mức trung bình nhiều năm? |
| Đồng đô la mạnh lên gây sức ép lên giá dầu | Đồng đô la | Giá dầu tính bằng tiền của nước nhập khẩu thì đang tăng hay giảm? |
| Giới đầu cơ đặt cược giá lên | Tâm lý, dòng tiền | Dầu thật có thiếu không, hay chỉ là vị thế trên sàn? |
Một bản tin tốt thường nêu ít nhất hai lực cùng lúc và nói lực nào trội hơn trong ngày hôm đó. Bản tin chỉ nêu đúng một lý do cho một phiên tăng vọt thì nên coi là cách giải thích sau sự việc, không phải toàn bộ câu chuyện.
Từ thùng dầu ở xa tới túi tiền ở Việt Nam
Kênh dễ thấy nhất là giá xăng dầu bán lẻ. Giá trong nước được điều chỉnh định kỳ theo giá xăng dầu thành phẩm trên thị trường khu vực, nên giá dầu thô thế giới đi lên kéo dài thì sau một độ trễ, bình xăng xe máy của bạn cũng đắt hơn. Nhưng kênh này chỉ là phần nổi. Dầu diesel quyết định cước xe tải và tàu cá; nhiên liệu bay quyết định phần phụ thu trên vé máy bay; nhựa, sợi tổng hợp, sơn, hoá chất đều đi ra từ dầu. Giá dầu cao kéo dài len vào giá rất nhiều món hàng, và thường hiện ra trong chỉ số giá tiêu dùng ở nhóm giao thông trước tiên.
Ví dụ giả định: một chủ xe tải chạy tuyến Bắc Nam đổ diesel mỗi chuyến vài triệu đồng. Khi giá diesel cao hơn khoảng một phần mười trong vài tháng, nhà xe xin tăng cước, chủ vựa trái cây cộng thêm vài trăm đồng mỗi ký hàng gửi đi, và người mua ở chợ đầu bên kia thấy giá nhích mà không biết vì sao. Chuỗi này đi chậm và mờ dần, nhưng có thật.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam vẫn khai thác và bán dầu thô, nên giá dầu cao cũng mang lại nguồn thu cho ngân sách và cho các doanh nghiệp dầu khí, dù tỷ trọng nguồn thu này đã nhỏ hơn nhiều so với vài chục năm trước. Vì vậy câu "giá dầu tăng là Việt Nam thiệt" chỉ đúng với người tiêu dùng và các ngành dùng nhiều nhiên liệu, không đúng cho mọi phía của nền kinh tế.
Đọc một bản tin giá dầu: những con số đáng xem và dễ hiểu sai
Mấy điều người làm thị trường nhìn trước khi tin vào tít bài:
- Phần trăm thay đổi quan trọng hơn con số tuyệt đối. Giá tăng vài đô la một thùng nghe lớn, nhưng nếu giá đang ở mức cao thì đó chỉ là vài phần trăm, chuyện xảy ra thường xuyên.
- Xem tin nói về loại dầu nào. Dầu Brent và dầu WTI chênh nhau vài đô la là bình thường; hai bài báo dùng hai loại khác nhau sẽ ra hai con số khác nhau cho cùng một ngày.
- Chú ý chữ "hợp đồng tháng gần nhất". Giá trên tin là giá hợp đồng giao trong một hoặc hai tháng tới, không phải giá dầu đang chảy trong đường ống hôm nay.
- Khi thấy thuật ngữ "contango", hiểu là giá giao xa cao hơn giá giao gần, thường báo hiệu dầu đang thừa. "Backwardation" là ngược lại, giá giao gần cao hơn, thường báo hiệu thị trường đang căng.
- Một phiên tăng mạnh chưa phải là xu hướng. Câu nên tự hỏi: đây là phản ứng với một tin trong ngày, hay là lực đã kéo dài nhiều tuần?
- Cẩn thận với cụm "mức cao nhất trong X tháng". Nó đúng, nhưng chọn mốc thời gian khác nhau thì cùng một mức giá có thể là cao nhất hoặc chỉ là bình thường.
Một mẹo nhỏ: khi bản tin trích nhiều dự báo giá cho cuối năm, hãy nhớ dự báo giá dầu của các tổ chức chuyên nghiệp cũng thường lệch xa kết quả. Thứ đáng đọc là lý lẽ phía sau, không phải con số họ đưa ra.
Hiểu lầm hay gặp về giá dầu
"Giá dầu do một nhóm nước quyết định." Nhóm nước xuất khẩu có sức ảnh hưởng lớn tới nguồn cung, nhưng họ không đặt được giá. Họ chỉ điều chỉnh lượng bơm và chờ thị trường phản ứng. Đã có những lần họ cắt sản lượng mà giá vẫn giảm vì nhu cầu yếu hơn.
"Giá dầu thô tăng bao nhiêu phần trăm thì xăng tăng bấy nhiêu." Giá bán lẻ gồm nhiều thuế phí tính cố định theo lít, chi phí lọc, vận chuyển, phân phối. Phần giá dầu chỉ là một phần, nên phần trăm thay đổi ở cây xăng thường nhỏ hơn phần trăm thay đổi của dầu thô.
"Giá dầu giảm là tin tốt cho mọi người." Với người đổ xăng thì đúng. Nhưng giá dầu giảm sâu kéo dài cũng làm ngân sách các nước xuất khẩu căng thẳng, làm các hãng dầu cắt đầu tư, và có khi là dấu hiệu nền kinh tế thế giới đang chậm lại, kéo theo đơn hàng xuất khẩu.
"Cứ có xung đột là giá dầu tăng mãi." Thị trường thường phản ứng mạnh ngay lúc đầu rồi điều chỉnh lại khi thấy dầu thực tế vẫn chảy. Phần tăng thêm vì lo sợ có thể rút đi nhanh như khi nó đến.
Câu hỏi thường gặp
Giá dầu thế giới được quyết định ở đâu?
Không có một nơi nào quyết định. Giá hình thành từ mua bán hợp đồng dầu trên các sàn giao dịch lớn và các hợp đồng giao hàng thật giữa các hãng, các nhà máy lọc. Giá trên sàn là giá được trích dẫn nhiều nhất trong tin tức.
Vì sao giá dầu tính bằng đô la Mỹ?
Từ lâu, phần lớn giao dịch dầu quốc tế được thanh toán bằng đô la, và các sàn lớn niêm yết bằng đô la. Thói quen này giúp mọi bên có chung một thước đo, nhưng cũng làm cho biến động của đồng đô la ảnh hưởng tới giá dầu với nước nhập khẩu.
Một thùng dầu là bao nhiêu lít?
Một thùng dầu theo đơn vị quốc tế là khoảng 159 lít. Đó là đơn vị đo để tính giá, ngày nay dầu được chở bằng tàu chở dầu và đường ống chứ không đựng trong thùng như ngày xưa.
Tồn kho dầu tăng thì giá dầu luôn giảm phải không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Thị trường so số liệu thực tế với mức đã kỳ vọng trước đó. Tồn kho tăng ít hơn dự kiến đôi khi lại làm giá tăng, vì người mua vốn đã chờ một con số tệ hơn.
Giới đầu cơ có làm giá dầu cao hơn mức hợp lý không?
Trong ngắn hạn, dòng tiền của các quỹ có thể đẩy giá đi xa hơn so với cung cầu dầu thật. Về dài hạn, giá vẫn phải quay về chỗ người mua thật chấp nhận trả, vì hợp đồng đến hạn thì dầu phải có người nhận.
Có cách nào biết trước giá dầu sẽ lên hay xuống không?
Không có cách nào đáng tin cậy, kể cả với các tổ chức chuyên nghiệp. Điều người đọc tin làm được là hiểu lực nào đang tác động và tự đánh giá một bản tin có đầy đủ hay không, chứ không phải đoán giá.