Trung Đông quan trọng với thế giới vì ba thứ dồn vào một chỗ: vùng này nắm gần một nửa trữ lượng dầu mỏ đã xác minh của thế giới và một phần lớn khí đốt, nằm chắn ngang những tuyến hàng hải nối châu Á với châu Âu, và là trung tâm tài chính, hàng không đang lớn rất nhanh. Vì vậy chỉ cần một biến động nhỏ ở vùng Vịnh là giá dầu, cước tàu, phí bảo hiểm và vé máy bay ở nơi rất xa như Việt Nam cũng nhúc nhích theo (con số trữ lượng là số liệu tham khảo, thay đổi theo năm và theo cách tính).
Bài này không kể chuyện ai đúng ai sai trong các cuộc xung đột của vùng. Nó chỉ trả lời câu hỏi người đọc báo hay gặp: Trung Đông gồm những nước nào, kinh tế ở đó chạy bằng gì, và một bản tin "căng thẳng ở vùng Vịnh" đi đường nào để tới bình xăng xe máy, tới tiền lương của người lao động Việt Nam đang làm ở đó.
Trung Đông gồm những nước nào, và vì sao ranh giới hay lệch
"Trung Đông" không phải tên một tổ chức có danh sách thành viên chính thức, nên mỗi nơi vẽ một kiểu. Cách hiểu phổ biến trên báo chí Việt Nam gồm các nước bán đảo Ả Rập (Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Bahrain, Oman, Yemen), các nước vùng Lưỡng Hà và Đông Địa Trung Hải (Iraq, Syria, Liban, Jordan, Israel, Palestine), cộng thêm Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập. Có tài liệu gộp cả Bắc Phi thành một khối gọi là "Trung Đông và Bắc Phi", viết tắt theo tiếng Anh là MENA, đây là cách các tổ chức tài chính quốc tế hay dùng khi báo cáo số liệu.
Cái tên "Trung Đông" vốn được đặt theo góc nhìn của người châu Âu: vùng nằm ở phía đông, không xa như "Viễn Đông". Với người Việt, vị trí thật của vùng này là phía tây nam châu Á, nối ba châu Á, Âu, Phi. Khi đọc một bản tin, điều đáng để ý là người viết đang dùng khái niệm nào: một con số "xuất khẩu sang Trung Đông" có tính Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ hay không có thể chênh nhau rất xa.
Trong vùng có một khối kinh tế chặt chẽ hơn cả là Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh, gồm sáu nước: Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Bahrain và Oman. Đây là nhóm giàu dầu khí, dân số không lớn, phần lớn có đồng tiền gắn chặt với đô la Mỹ, và là nơi tập trung đông lao động nước ngoài, trong đó có người Việt.
Kinh tế vùng Vịnh chạy bằng gì
Dầu thô và khí đốt là xương sống. Ở nhiều nước vùng Vịnh, bán dầu khí mang về phần lớn thu ngân sách. Chi phí khai thác ở đây thuộc loại thấp nhất thế giới vì mỏ lớn, nằm nông, gần biển, nên khi giá dầu thế giới xuống thấp các nước này vẫn còn lãi trong khi nhiều mỏ khó khai thác ở nơi khác phải đóng van. Qatar là một trong những nước xuất khẩu khí hoá lỏng lớn nhất, chở bằng tàu chuyên dụng sang châu Á và châu Âu.
Quỹ đầu tư quốc gia khổng lồ. Tiền dầu dư được gom vào các quỹ đầu tư nhà nước, rải ra mua cổ phần công ty, bất động sản, cảng biển, sân bay khắp thế giới. Nhờ vậy tin "quỹ vùng Vịnh rót vốn" xuất hiện cả trong mảng tài chính lẫn thể thao, chứ không chỉ mảng năng lượng.
Đa dạng hoá khỏi dầu. Các nước này đều có kế hoạch dài hạn để bớt phụ thuộc vào dầu: du lịch, hàng không, cảng trung chuyển, khu tài chính, sản xuất nhôm, hoá dầu, năng lượng mặt trời. Các thành phố như Dubai hay Doha trở thành chỗ nối chuyến bay giữa châu Á với châu Âu, châu Phi.
Thiếu nước ngọt, sống nhờ nhà máy khử mặn. Đây là chi tiết người ngoài ít biết: phần lớn nước sinh hoạt ở nhiều nước vùng Vịnh đến từ nhà máy lọc nước biển, chạy bằng năng lượng. Lương thực cũng nhập khẩu phần lớn, kể cả gạo, rau quả, thịt. Vì thế vùng này vừa là nơi bán năng lượng vừa là khách mua nông sản lớn.
Một tin căng thẳng ở vùng Vịnh đi tới Việt Nam qua những bước nào
Để dễ hình dung, lấy một ví dụ giả định: bản tin sáng nay nói tàu chở dầu đi qua một eo biển ở vùng Vịnh gặp rủi ro an ninh. Chuỗi truyền dẫn thường diễn ra theo thứ tự sau:
- Thị trường dầu kỳ hạn phản ứng trước tiên, chỉ trong vài phút. Người mua bán hợp đồng dầu lo nguồn cung bị gián đoạn nên đặt giá cao hơn, dù chưa có thùng dầu nào bị mất.
- Các hãng bảo hiểm hàng hải nâng phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh cho tàu đi qua vùng đó. Phí này tính trên giá trị con tàu, nên mỗi chuyến tàu dầu đắt thêm một khoản đáng kể.
- Một số hãng tàu container đổi lộ trình hoặc thu thêm phụ phí, đường đi dài hơn và tốn nhiên liệu hơn. Cước vận chuyển hàng từ châu Á sang châu Âu tăng.
- Giá xăng dầu thành phẩm ở các thị trường châu Á, nơi Việt Nam tham chiếu khi điều hành giá, nhích lên sau đó vài ngày tới vài tuần.
- Ở Việt Nam, giá xăng trong nước được điều chỉnh theo kỳ, dựa trên giá thế giới bình quân của kỳ trước, nên người đi xe máy thường thấy thay đổi chậm hơn bản tin một nhịp.
- Doanh nghiệp xuất khẩu đi châu Âu trả cước cao hơn, hàng về chậm hơn; nhà nhập khẩu nguyên liệu phải trữ hàng nhiều hơn. Chi phí này lan dần vào giá hàng hoá.
Chuỗi trên có thể dừng ở bất cứ bước nào. Nếu rủi ro qua nhanh, giá dầu quay đầu sau vài ngày và người tiêu dùng gần như không cảm thấy gì. Vì vậy một tin "giá dầu vọt lên" trong ngày chưa nói được giá xăng kỳ tới sẽ ra sao.
Người Việt ở Trung Đông và những sợi dây nối với Việt Nam
Sợi dây dễ thấy nhất là dầu thô. Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn ở Thanh Hoá là liên doanh có vốn của Kuwait và được thiết kế để chạy chủ yếu bằng dầu thô nhập từ Kuwait. Khi đọc tin về vùng Vịnh, nghĩ tới con tàu chở dầu chạy từ vùng Vịnh qua Ấn Độ Dương, qua eo biển Malacca về cảng nước sâu ở Thanh Hoá sẽ thấy câu chuyện không xa như tưởng. Việt Nam cũng nhập khí hoá lỏng, khí đốt hoá lỏng dùng đun nấu, phân bón và hoá chất từ vùng này.
Chiều ngược lại, các nước vùng Vịnh mua của Việt Nam điện thoại và linh kiện, gạo, thuỷ sản, rau quả, hạt điều, cà phê, hàng dệt may. Vì phải nhập phần lớn lương thực, khách hàng ở đây rất để ý tới việc giao hàng đúng hạn và ổn định, một chuyến tàu gạo trễ có thể làm mất hợp đồng năm sau.
Sợi dây thứ ba là con người. Nhiều lao động Việt Nam sang Ả Rập Xê Út, Qatar, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất làm xây dựng, cơ khí, khách sạn, giúp việc gia đình. Khi kinh tế vùng Vịnh khá lên nhờ giá dầu cao, các dự án xây dựng nhiều hơn, nhu cầu tuyển lao động tăng. Tiền họ gửi về là kiều hối, phần lớn tính bằng đô la vì đồng tiền ở đó neo theo đô la. Ngoài ra, các hãng bay vùng Vịnh là đường nối chuyến quen thuộc của người Việt sang châu Âu, châu Phi.
Đọc một bản tin về Trung Đông: thuật ngữ và con số
Tin về vùng này dày đặc thuật ngữ. Bảng dưới gom những cụm hay gặp nhất và nghĩa thật của chúng:
| Cụm trong bản tin | Nghĩa thật | Câu nên tự hỏi |
|---|---|---|
| Giá dầu Brent tăng mạnh | Giá hợp đồng kỳ hạn của loại dầu tham chiếu, chưa phải giá xăng bán lẻ | Tăng bao nhiêu phần trăm, giữ được mấy ngày? |
| Nguồn cung bị đe doạ | Có rủi ro, chưa chắc đã mất thùng dầu nào | Có giếng, cảng hay tàu nào thật sự ngừng chưa? |
| Các nước vùng Vịnh | Thường là sáu nước của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh | Bản tin có tính Iran, Iraq không? |
| Cắt giảm sản lượng | Quyết định của nhóm nước xuất khẩu dầu, tính theo thùng mỗi ngày | Cắt so với mức nào, mức hạn ngạch hay mức thực tế? |
| Phụ phí rủi ro chiến tranh | Khoản bảo hiểm thêm cho tàu đi qua vùng có rủi ro | Áp cho tuyến nào, hãng nào? |
Con số dễ hiểu sai nhất là "giá dầu tăng mười phần trăm". Giá dầu chỉ là một phần trong giá xăng bán lẻ, phần còn lại là thuế, phí, chi phí lọc và phân phối, nên xăng trong nước hiếm khi tăng đúng tỷ lệ đó. Con số đáng xem hơn là giá dầu giữ ở mức cao bao lâu, vì giá trong nước đi theo giá bình quân của cả kỳ chứ không theo một ngày.
Hiểu lầm hay gặp về Trung Đông
"Trung Đông toàn sa mạc và chỉ có dầu." Thực tế vùng có núi cao, đồng bằng phù sa ở Lưỡng Hà và dọc sông Nile, có nước như Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập dân số đông, nông nghiệp và công nghiệp đa dạng. Không phải nước nào cũng giàu dầu: Jordan, Liban gần như không có dầu.
"Nước nào ở Trung Đông cũng giàu." Thu nhập bình quân rất chênh nhau. Có nước thuộc nhóm giàu nhất thế giới tính theo đầu người, có nước thu nhập thấp, nhiều năm chịu khó khăn kinh tế. Gộp chung cả vùng vào một chữ "giàu" làm đọc tin sai.
"Cứ có biến là giá xăng Việt Nam tăng ngay." Giá thế giới chỉ là một đầu vào. Nhà nước còn dùng thuế, quỹ bình ổn và kỳ điều chỉnh, nên mức và thời điểm thay đổi trong nước khác với biểu đồ dầu thế giới trên bản tin.
"Tổ chức của các nước dầu mỏ quyết định được giá dầu." Nhóm này điều chỉnh sản lượng để tác động lên giá, nhưng không ấn định được giá. Nhu cầu của thế giới, dầu từ các nước ngoài nhóm, tỷ giá đô la và tâm lý thị trường đều kéo giá theo hướng riêng.
Câu hỏi thường gặp
Trung Đông gồm bao nhiêu nước?
Không có con số chính thức vì Trung Đông không phải một tổ chức. Cách hiểu phổ biến gồm khoảng mười lăm tới mười bảy nước và vùng lãnh thổ ở tây nam châu Á, có khi tính thêm Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ. Khi đọc số liệu, nên xem người viết dùng định nghĩa nào.
Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh gồm những nước nào?
Gồm sáu nước: Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Bahrain và Oman. Đây là khối kinh tế giàu dầu khí, đồng tiền các nước phần lớn gắn với đô la Mỹ, và là nơi có đông lao động nước ngoài.
Vì sao tin Trung Đông lại làm giá dầu thế giới biến động?
Vì vùng này nắm phần lớn trữ lượng dầu và có những tuyến tàu dầu chạy qua các điểm hẹp. Chỉ cần rủi ro tăng là người mua hợp đồng dầu đặt giá cao hơn và phí bảo hiểm tàu tăng, dù nguồn cung thực tế chưa giảm.
Người lao động Việt Nam sang Trung Đông thường làm gì?
Phổ biến là xây dựng, cơ khí, khách sạn, nhà hàng và giúp việc gia đình. Trước khi đi nên chọn doanh nghiệp được cấp phép đưa người lao động ra nước ngoài, đọc kỹ hợp đồng về lương, giờ làm, chỗ ở và giữ bản sao giấy tờ.
Việt Nam nhập gì từ Trung Đông?
Chủ yếu là dầu thô cho lọc dầu, khí đốt hoá lỏng, phân bón, hoá chất và chất dẻo nguyên liệu. Đổi lại, Việt Nam bán sang đó điện thoại, linh kiện, gạo, thuỷ sản, nông sản và hàng dệt may.
Đọc tin Trung Đông thế nào để không hoảng?
Tách phần sự kiện khỏi phần phản ứng của thị trường, xem giá dầu giữ mức mới được bao lâu, và nhớ rằng giá xăng trong nước điều chỉnh theo kỳ. Một ngày giá dầu tăng mạnh chưa nói lên xu hướng của cả tháng.