Tàu tránh Biển Đỏ khi rủi ro an ninh ở khu vực eo Bab el-Mandeb, cửa phía nam của Biển Đỏ, tăng tới mức chủ tàu, thuỷ thủ và hãng bảo hiểm không chấp nhận được; thay vì đi Biển Đỏ để vào kênh Suez, tàu vòng qua cực nam châu Phi, chịu thêm khoảng một tới hai tuần hành trình. Biển Đỏ không có kênh đào nào để đóng, nhưng chỉ cần các vụ tấn công tàu buôn xảy ra lặp lại là đủ để nhiều hãng tàu lớn đổi tuyến cùng lúc.
Từ cuối năm 2023, các vụ tấn công nhằm vào tàu buôn ở khu vực này khiến lượng tàu container qua Biển Đỏ giảm mạnh, và tuyến Á – Âu chuyển phần lớn sang vòng châu Phi. Bài này không kể diễn biến xung đột mà tập trung vào cơ chế: Biển Đỏ quan trọng ở đâu, hãng tàu quyết định đổi tuyến dựa trên những gì, và chuyện đó đi về tới hàng hoá Việt Nam theo con đường nào.
Biển Đỏ và "cổng" Bab el-Mandeb nằm ở đâu
Biển Đỏ là một dải biển dài và hẹp giữa châu Phi và bán đảo Ả Rập, đầu bắc nối vào kênh Suez, đầu nam thắt lại thành eo Bab el-Mandeb rồi mở ra vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Hai bên eo là Yemen ở phía bán đảo Ả Rập, Djibouti và Eritrea ở phía châu Phi. Tên eo trong tiếng Ả Rập thường được dịch là "cổng nước mắt", gợi nhớ những hiểm nguy của người đi biển thời xưa ở dải nước này.
Eo rộng vài chục cây số, có một hòn đảo nằm giữa chia thành hai lối, tàu lớn chủ yếu đi lối rộng hơn theo hệ thống phân luồng. Khác với Hormuz là ngõ cụt của vịnh Ba Tư, Bab el-Mandeb là một đoạn trên đường thẳng: tàu đi châu Âu qua đây rồi chạy dọc Biển Đỏ nhiều ngày mới tới Suez. Rủi ro vì thế không chỉ ở chỗ hẹp nhất mà trải dài cả hành trình trên Biển Đỏ.
Ở bờ châu Phi, Djibouti là cảng và căn cứ hậu cần của nhiều nước, đồng thời là cửa ra biển chính của Ethiopia, một nước đông dân không có bờ biển. Đây là chi tiết giúp hiểu vì sao khu vực này luôn có tàu hải quân của nhiều quốc gia hiện diện.
Hãng tàu quyết định đổi tuyến dựa trên những gì
Không có lệnh cấm nào từ một cơ quan quốc tế. Mỗi hãng tàu tự quyết, theo một chuỗi cân nhắc gần như giống nhau:
- An toàn của thuỷ thủ đoàn. Đây là yếu tố đầu tiên. Thuyền viên có quyền theo hợp đồng lao động hàng hải để từ chối vào vùng được xếp là nguy hiểm, và nhiều hãng không muốn đặt người của mình vào rủi ro.
- Bảo hiểm. Khi khu vực bị xếp vào vùng rủi ro chiến tranh, phí bảo hiểm bổ sung tính theo giá trị con tàu tăng vọt. Với một tàu container mới, khoản này cho một chuyến có thể lên rất cao, có khi tương đương phí qua kênh Suez.
- Hợp đồng thuê tàu. Nhiều tàu container là tàu thuê. Hợp đồng thường cho chủ tàu quyền từ chối đưa tàu vào vùng chiến sự, nên hãng khai thác dù muốn cũng không phải lúc nào cũng đưa tàu qua được.
- So chi phí hai đường. Đi Biển Đỏ: phí kênh Suez cộng phí bảo hiểm rủi ro. Đi vòng: thêm nhiên liệu, thêm thời gian, thêm tàu để giữ lịch tuần.
- Tính ổn định. Một khi đã thiết kế lại cả mạng tuyến để vòng châu Phi, hãng không đổi ngược lại chỉ vì vài tuần yên ổn. Họ cần thấy tình hình ổn định đủ lâu, vì đổi tuyến qua lại liên tục còn tốn hơn cứ đi vòng.
Điểm cuối giải thích vì sao tuyến Biển Đỏ hồi phục chậm hơn nhiều so với lúc nó bị bỏ: rời tuyến chỉ cần một quyết định, quay lại cần sự tin tưởng tích luỹ.
Không phải tàu nào cũng phản ứng như nhau
Tàu container phản ứng mạnh nhất. Tàu container chạy lịch cố định theo tuần, giá trị hàng và giá trị tàu đều cao, thuộc những hãng lớn có thương hiệu toàn cầu. Họ rút khỏi tuyến sớm và đồng loạt.
Tàu hàng rời, tàu dầu phân tán hơn. Nhiều tàu chở hàng rời, tàu dầu thuộc chủ tàu nhỏ, chạy theo từng chuyến. Một số vẫn đi Biển Đỏ, nhận phí bảo hiểm cao và cước cao hơn để bù rủi ro. Vì vậy số tàu qua Biển Đỏ giảm mạnh nhưng không về không.
Tàu có quan hệ với một số quốc gia nhất định được đánh giá rủi ro khác. Thị trường bảo hiểm phân loại rủi ro theo chủ tàu, quốc tịch tàu, cảng ghé gần đây. Hai con tàu cùng tuyến có thể trả hai mức phí khác nhau, và đây là chi tiết hay bị bỏ qua khi đọc tin.
Tàu đi ngắn trong khu vực vẫn phải chạy. Tàu phục vụ các cảng ven Biển Đỏ, chở lương thực, nhiên liệu cho các nước trong vùng, không có đường vòng. Người dân ven Biển Đỏ chịu giá cước, giá hàng tăng trực tiếp hơn ai hết.
Vịnh Aden từng dạy ngành vận tải những gì
Đây không phải lần đầu vùng biển quanh Bab el-Mandeb làm ngành vận tải đau đầu. Khoảng cuối thập niên 2000, đầu thập niên 2010, cướp biển xuất phát từ bờ biển Somalia hoạt động mạnh ở vịnh Aden và vùng Ấn Độ Dương lân cận, bắt giữ tàu và thuỷ thủ đòi tiền chuộc. Khi ấy phần lớn tàu không đổi tuyến mà chọn cách tự bảo vệ và đi theo hành lang được tuần tra.
Các biện pháp từ thời đó vẫn còn nguyên giá trị để hiểu bản tin hôm nay: tàu đi trong một hành lang quá cảnh được hải quân nhiều nước tuần tra, chạy tốc độ cao qua vùng nguy hiểm, giăng dây thép gai quanh mạn thấp, chuẩn bị một phòng an toàn kiên cố cho thuỷ thủ trú khi bị tấn công, và nhiều chủ tàu thuê nhân viên an ninh có vũ trang lên tàu. Ngành bảo hiểm cũng hình thành cách tính phí riêng cho vùng này.
Khác biệt lớn giữa hai giai đoạn nằm ở loại rủi ro. Cướp biển dùng xuồng nhỏ, cần leo lên tàu, nên tàu chạy nhanh, mạn cao, có biện pháp phòng vệ thì khó bị bắt. Rủi ro từ vũ khí tầm xa thì những biện pháp ấy không giúp được bao nhiêu, nên hãng tàu chọn tránh hẳn vùng biển. Hiểu sự khác biệt này giúp người đọc không ngạc nhiên vì sao lần này tàu đi vòng nhiều đến vậy.
Kênh truyền về Việt Nam: không chỉ tuyến đi châu Âu
Tác động dễ thấy nhất là với hàng đi châu Âu, Địa Trung Hải và bờ đông nước Mỹ qua Suez: thời gian giao dài thêm, cước tăng, đặc biệt trong những tháng đầu khi hãng tàu đang sắp xếp lại. Nhà xuất khẩu dệt may, giày dép, đồ gỗ, thuỷ sản phải thương lượng lại ngày giao, hoặc chấp nhận một phần chi phí tăng thêm để giữ khách.
Tác động kín hơn là tuyến không liên quan cũng bị kéo theo. Muốn giữ lịch tuần trên tuyến Á – Âu dài thêm cả tuần, hãng tàu phải điều thêm tàu, mà tàu đó rút từ tuyến khác, như tuyến nội Á hay tuyến xuyên Thái Bình Dương. Cung tàu trên các tuyến đó giảm, cước nhích lên. Một doanh nghiệp ở Việt Nam chỉ bán sang Nhật Bản hay Mỹ vẫn có thể thấy báo giá cước tăng sau tin Biển Đỏ.
Thêm một mắt xích: container rỗng. Hành trình dài hơn nghĩa là container mất nhiều ngày hơn mới quay về châu Á. Có giai đoạn các cảng xuất khẩu ở châu Á thiếu vỏ container, chủ hàng phải chờ hoặc trả phí cao hơn để có vỏ đóng hàng. Ví dụ giả định: một xưởng đồ gỗ đã xong đơn nhưng phải chờ thêm năm ngày mới có container rỗng để đóng, lỡ chuyến tàu đã đặt.
Hiểu lầm hay gặp và cách đọc tin
Hiểu lầm: Biển Đỏ bị "đóng cửa". Thực tế: không ai tuyên bố đóng Biển Đỏ. Tàu vẫn đi lại, chỉ là nhiều hãng lớn tự rút. Khi đọc tin, nên hỏi bao nhiêu phần trăm lượng tàu container còn đi qua so với trước? chứ không hỏi có hay không.
Hiểu lầm: kênh Suez gặp sự cố. Thực tế: con kênh vẫn hoạt động bình thường, chỉ vắng khách vì lối vào phía nam có rủi ro. Tin nguồn thu kênh Suez giảm là hệ quả, không phải nguyên nhân.
Hiểu lầm: lực lượng hải quân hộ tống là tuyến an toàn ngay. Thực tế: hộ tống giảm rủi ro nhưng không xoá được. Hãng bảo hiểm và hãng tàu nhìn vào số vụ việc thực tế qua nhiều tuần mới điều chỉnh.
Con số dễ hiểu sai: "cước tăng gấp mấy lần". Mức tăng thường tính trên giá giao ngay của một tuyến, vào thời điểm cao nhất. Phần lớn hàng hoá đi theo hợp đồng dài hạn có giá ổn định hơn. Đọc tin, nên phân biệt cước giao ngay với cước hợp đồng.
Câu hỏi nên tự đặt. Bản tin đang nói về số vụ việc, về quyết định của hãng tàu, hay về giá cước? Ba loại tin này cách nhau vài tuần, không đi cùng một nhịp.
Giới hạn: hãng tàu, hải quân và tổ chức quốc tế làm được gì
Hãng tàu có thể chọn tuyến, điều tốc độ, thêm tàu, nhưng không làm cho vùng biển an toàn lên được. Hải quân các nước có thể tuần tra, hộ tống, đánh chặn, giảm số vụ thành công, nhưng không thể bảo đảm mọi con tàu trên một dải biển dài hàng nghìn cây số. Tổ chức Hàng hải Quốc tế ban hành hướng dẫn an toàn, khuyến nghị cho tàu, nhưng không có lực lượng riêng.
Vì vậy câu hỏi "khi nào tàu quay lại Biển Đỏ" không ai trả lời chắc được, và bài báo nào khẳng định một mốc cụ thể nên được đọc như một nhận định. Với doanh nghiệp Việt Nam, cách làm thực tế là đàm phán hợp đồng có điều khoản linh hoạt về thời gian giao và phụ phí, theo dõi thông báo của hãng tàu, thay vì chờ một tin tức nói rằng mọi thứ đã trở lại như cũ.
Câu hỏi thường gặp
Eo Bab el-Mandeb nằm giữa những nước nào?
Eo Bab el-Mandeb nằm giữa Yemen trên bán đảo Ả Rập và hai nước Djibouti, Eritrea bên châu Phi. Nó nối Biển Đỏ với vịnh Aden, rồi ra Ấn Độ Dương, là cửa phía nam của tuyến đi kênh Suez.
Vì sao Biển Đỏ quan trọng với thương mại thế giới?
Biển Đỏ là đường duy nhất để tàu từ Ấn Độ Dương vào kênh Suez rồi sang Địa Trung Hải. Tuyến Á – Âu bằng container, dầu từ vùng Vịnh sang châu Âu đều đi đường này, nên rủi ro ở Biển Đỏ làm cả Suez vắng tàu.
Tàu tránh Biển Đỏ thì đi đường nào?
Tàu vòng qua cực nam châu Phi, gần mũi Hảo Vọng, rồi đi dọc bờ tây châu Phi lên châu Âu. Hành trình Á – Âu dài thêm khoảng một tới hai tuần, tốn thêm nhiên liệu và cần nhiều tàu hơn để giữ lịch.
Tin Biển Đỏ ảnh hưởng tới hàng Việt Nam thế nào?
Hàng đi châu Âu và bờ đông Mỹ giao chậm hơn, cước tăng, có lúc thiếu container rỗng. Các tuyến khác như đi Nhật Bản, Mỹ cũng có thể tăng cước vì hãng tàu rút bớt tàu từ đó sang bù cho tuyến Á – Âu.
Ai quyết định cho tàu đi hay không đi qua Biển Đỏ?
Không có cơ quan nào ra lệnh chung. Mỗi hãng tàu tự quyết dựa trên an toàn thuỷ thủ, phí bảo hiểm, điều khoản hợp đồng thuê tàu và chi phí so sánh giữa hai tuyến, nên các hãng có thể quyết định khác nhau.
Cước giao ngay khác cước hợp đồng thế nào?
Cước giao ngay là giá cho lô hàng đặt chỗ ngay, biến động theo thị trường từng tuần. Cước hợp đồng là giá chốt cho cả năm hay vài tháng giữa chủ hàng lớn và hãng tàu, thường ổn định hơn, nên tin cước tăng gấp nhiều lần chủ yếu nói về cước giao ngay.