Nghị viện châu Âu là cơ quan dân cử của Liên minh châu Âu, do cử tri 27 nước thành viên bầu trực tiếp năm năm một lần, có hơn bảy trăm ghế chia theo dân số từng nước; nghị viện cùng Hội đồng Liên minh châu Âu, nơi đại diện chính phủ các nước ngồi, thông qua phần lớn luật chung của khối, duyệt ngân sách và chấp thuận các hiệp định thương mại với nước ngoài. Nghị viện không tự đề xuất luật; quyền đề xuất nằm ở Ủy ban châu Âu.
Người Việt ít khi theo dõi bầu cử Nghị viện châu Âu, nhưng chính nơi này biểu quyết các quy định về tiêu chuẩn hàng nhập, môi trường, truy xuất nguồn gốc mà doanh nghiệp xuất khẩu cà phê, gỗ, thủy sản, dệt may của Việt Nam phải đáp ứng. Hiểu nghị viện làm gì giúp đọc đúng những bản tin "EU thông qua quy định mới".
Một cuộc bầu cử, 27 bộ luật bầu cử
Bầu cử Nghị viện châu Âu diễn ra cùng một khoảng vài ngày ở mọi nước thành viên, nhưng mỗi nước tổ chức theo luật của mình trong một khung chung. Khung chung yêu cầu bầu theo tỷ lệ, tức ghế chia theo phần trăm phiếu của các danh sách. Còn ngày bầu cụ thể trong tuần, độ tuổi đi bầu, ngưỡng tối thiểu để được chia ghế, nước có chia thành các khu vực hay không, là chuyện từng nước tự quyết. Vài nước cho người từ 16 tuổi đi bầu, vài nước có bỏ phiếu bắt buộc.
Số ghế mỗi nước được tính theo nguyên tắc "tỷ lệ giảm dần": nước đông dân có nhiều ghế hơn, nhưng một nghị sĩ của nước nhỏ đại diện cho ít người hơn so với nghị sĩ của nước lớn. Nước nhỏ nhất có ít nhất 6 ghế, nước lớn nhất không quá 96 ghế. Thiết kế này giữ tiếng nói cho các nước nhỏ, tương tự cách Thượng viện Mỹ cho mỗi bang hai ghế, dù ở mức nhẹ hơn.
Cử tri bầu cho các đảng trong nước mình. Sau bầu cử, các nghị sĩ từ nhiều nước có cùng khuynh hướng gom lại thành các nhóm chính trị xuyên quốc gia trong nghị viện. Vì vậy kết quả được báo chí trình bày theo hai cách: theo từng nước, và theo các nhóm chính trị ở cấp châu Âu. Hai cách cho hai bức tranh khác nhau.
Ba thể chế, ba vai trò: ai làm gì trong Liên minh châu Âu
Tên các cơ quan của Liên minh châu Âu rất dễ lẫn. Bảng sau giúp đặt Nghị viện vào đúng chỗ:
| Cơ quan | Ai ngồi ở đó | Việc chính |
|---|---|---|
| Ủy ban châu Âu | Mỗi nước một ủy viên, đứng đầu là chủ tịch Ủy ban | Đề xuất luật, thực thi chính sách, đàm phán thương mại thay mặt khối |
| Nghị viện châu Âu | Nghị sĩ do dân các nước bầu trực tiếp | Sửa và biểu quyết luật, duyệt ngân sách, bầu chủ tịch Ủy ban, chấp thuận hiệp định |
| Hội đồng Liên minh châu Âu | Bộ trưởng các nước, thay đổi theo lĩnh vực | Cùng Nghị viện biểu quyết luật, điều phối chính sách |
| Hội đồng châu Âu | Nguyên thủ hoặc người đứng đầu chính phủ các nước | Đặt định hướng lớn, đề cử chủ tịch Ủy ban, không làm luật |
Chỗ hay nhầm nhất là hai cái tên gần giống nhau: Hội đồng Liên minh châu Âu (các bộ trưởng, cùng làm luật) và Hội đồng châu Âu (các nhà lãnh đạo, định hướng). Ngoài ra còn Ủy hội châu Âu, một tổ chức về nhân quyền và pháp quyền đặt ở Strasbourg, hoàn toàn không thuộc Liên minh châu Âu. Khi đọc tin, nên nhìn kỹ ai đang họp.
Một quy định đi từ đề xuất tới hiệu lực
Với phần lớn luật chung, gọi là thủ tục lập pháp thông thường, quy định đi qua các bước sau:
- Ủy ban châu Âu soạn và công bố đề xuất, thường kèm đánh giá tác động và tham vấn công khai.
- Nghị viện giao cho một ủy ban chuyên môn xem xét, cử một nghị sĩ làm báo cáo viên, rồi biểu quyết lập trường của nghị viện tại phiên toàn thể.
- Hội đồng Liên minh châu Âu, tức các bộ trưởng, thống nhất lập trường của các chính phủ.
- Ba bên đàm phán kín để tìm văn bản chung, báo chí gọi là đàm phán ba bên.
- Nghị viện và Hội đồng lần lượt thông qua văn bản cuối cùng.
- Quy định được đăng công báo, có ngày hiệu lực và thường có thời gian chuyển tiếp trước khi áp dụng bắt buộc.
Từ lúc có đề xuất tới khi áp dụng có thể mất vài năm. Doanh nghiệp xuất khẩu nên theo dõi từ bước đầu, vì khi văn bản đã thông qua thì thời gian chuẩn bị chỉ còn là quãng chuyển tiếp.
Sau ngày bầu: ai lên làm chủ tịch Ủy ban châu Âu
Kết quả bầu Nghị viện không trực tiếp chọn ra một "thủ tướng châu Âu", nhưng nó ảnh hưởng tới người đứng đầu Ủy ban. Theo hiệp ước của khối, các nhà lãnh đạo quốc gia trong Hội đồng châu Âu đề cử ứng viên chủ tịch Ủy ban, có tính tới kết quả bầu Nghị viện, rồi Nghị viện bỏ phiếu bầu người đó, cần quá nửa tổng số nghị sĩ. Nếu Nghị viện bác, các nhà lãnh đạo phải đề cử người khác.
Một số kỳ bầu cử, các nhóm chính trị lớn đưa ra trước "ứng viên dẫn đầu", ý là ai dẫn đầu nhóm thắng nhiều ghế nhất sẽ được đề cử. Cách làm này không ghi trong hiệp ước và không phải lúc nào cũng được các nhà lãnh đạo quốc gia làm theo, nên báo chí châu Âu hay tranh luận về nó sau mỗi kỳ.
Sau khi chủ tịch được bầu, các nước đề cử ủy viên, mỗi ủy viên phải qua phiên điều trần trước ủy ban chuyên môn của Nghị viện, nơi nghị sĩ hỏi về hiểu biết và kế hoạch của họ. Có ứng viên đã phải rút sau điều trần. Cuối cùng Nghị viện bỏ phiếu chấp thuận cả tập thể Ủy ban. Toàn bộ quá trình mất vài tháng, nên một Ủy ban mới thường bắt đầu làm việc vào khoảng cuối năm bầu cử. Nghị viện cũng có quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm buộc cả Ủy ban từ chức, với đa số hai phần ba số phiếu, một công cụ hiếm khi đi tới cùng.
Kênh truyền về Việt Nam: tiêu chuẩn hàng hóa là chỗ chạm nhiều nhất
Liên minh châu Âu là một thị trường lớn của hàng Việt Nam. Điểm đặc thù của thị trường này là tác động không đến chủ yếu từ thuế mà từ quy định: tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc, yêu cầu về rừng và phát thải. Các quy định này do Nghị viện và Hội đồng thông qua, rồi áp dụng chung cho mọi hàng hóa vào khối, bất kể từ nước nào.
Ví dụ điển hình là các quy định yêu cầu chứng minh sản phẩm như cà phê, cao su, gỗ không đến từ đất mới phá rừng. Một hộ trồng cà phê ở Đắk Lắk không đọc tin Strasbourg, nhưng doanh nghiệp thu mua cà phê của họ phải có dữ liệu vị trí vườn để bán vào châu Âu. Chuỗi tác động đi từ phiên biểu quyết ở nghị viện tới yêu cầu khai báo ở tận vườn.
Các hiệp định thương mại của Liên minh châu Âu với nước ngoài cũng cần Nghị viện đồng ý trước khi có hiệu lực. Vì vậy cục diện các nhóm chính trị sau mỗi kỳ bầu cử, chẳng hạn nhóm nào mạnh lên về môi trường hay về bảo hộ nông nghiệp, ảnh hưởng tới nhịp thông qua các hiệp định và quy định mới. Bài này không đoán chiều nào, chỉ lưu ý rằng thay đổi lực lượng trong nghị viện là tín hiệu đáng theo dõi.
Hiểu lầm hay gặp và giới hạn của Nghị viện
"Nghị viện châu Âu là chính phủ của châu Âu." Nghị viện là cơ quan lập pháp, không điều hành. Phần thực thi thuộc Ủy ban châu Âu và chính phủ các nước thành viên.
"Nghị viện tự đề ra luật mới." Nghị viện có thể yêu cầu Ủy ban đề xuất luật, nhưng quyền chính thức đề xuất nằm ở Ủy ban. Đây là khác biệt lớn so với quốc hội của nhiều nước.
"Luật của EU thay thế luật các nước trong mọi lĩnh vực." Liên minh châu Âu chỉ làm luật trong những lĩnh vực các nước đã trao thẩm quyền, như thị trường chung, thương mại, cạnh tranh. Nhiều lĩnh vực như thuế thu nhập, giáo dục, quốc phòng chủ yếu vẫn thuộc từng nước.
"Nghị viện châu Âu và Hội đồng châu Âu là một." Hai cơ quan khác nhau: một bên do dân bầu, một bên gồm các nhà lãnh đạo quốc gia. Tên gọi giống nhau khiến nhiều bản dịch tin bị nhầm.
"Chính sách đối ngoại do Nghị viện quyết." Trong đối ngoại và an ninh, quyết định chủ yếu thuộc các chính phủ và thường cần đồng thuận. Nghị viện ra nghị quyết bày tỏ quan điểm, nhưng nhiều nghị quyết loại này không có tính ràng buộc.
Cách đọc một bản tin về Nghị viện châu Âu
Tin về Nghị viện châu Âu thường dùng thuật ngữ thủ tục. Đọc cho đúng cần phân biệt:
- "Nghị viện thông qua lập trường": mới là lập trường để đàm phán với Hội đồng, chưa phải luật.
- "Đạt thỏa thuận tạm thời": ba bên đã có văn bản chung, còn chờ hai bên thông qua chính thức.
- "Quy định" và "chỉ thị": quy định áp dụng thẳng ở mọi nước; chỉ thị đặt mục tiêu, từng nước phải chuyển thành luật trong nước, nên chi tiết có thể khác nhau.
- "Nghị quyết": nhiều nghị quyết của nghị viện chỉ bày tỏ quan điểm, không ràng buộc pháp lý.
- Câu hỏi nên đặt: đây là đề xuất, lập trường, thỏa thuận hay văn bản đã thông qua? Ngày áp dụng và thời gian chuyển tiếp là bao lâu? Áp dụng cho mặt hàng nào?
Con số dễ hiểu sai là tỷ lệ phiếu của một đảng ở một nước. Nó chỉ quyết định số ghế của nước đó, còn sức nặng thật nằm ở quy mô nhóm chính trị mà đảng đó tham gia ở nghị viện.
Câu hỏi thường gặp
Nghị viện châu Âu bầu bao lâu một lần?
Nghị viện châu Âu được bầu trực tiếp năm năm một lần, ở cả 27 nước thành viên trong cùng một khoảng vài ngày. Mỗi nước tổ chức theo luật bầu cử riêng trong khung chung là bầu theo tỷ lệ.
Nghị viện châu Âu có bao nhiêu ghế?
Nghị viện có hơn bảy trăm ghế, số chính xác có thể điều chỉnh theo từng nhiệm kỳ. Mỗi nước có từ 6 tới 96 ghế, chia theo dân số nhưng ưu tiên tương đối cho nước nhỏ.
Nghị viện châu Âu có quyền làm luật không?
Có, nhưng cùng với Hội đồng Liên minh châu Âu, nơi các bộ trưởng các nước ngồi. Nghị viện không tự đề xuất luật; quyền đề xuất thuộc Ủy ban châu Âu.
Ủy ban châu Âu khác Nghị viện châu Âu thế nào?
Ủy ban châu Âu đề xuất luật và thực thi chính sách, giống một cơ quan điều hành. Nghị viện là cơ quan dân cử, sửa và biểu quyết luật, duyệt ngân sách và có quyền chấp thuận hoặc bất tín nhiệm Ủy ban.
Quy định của EU ảnh hưởng tới hàng xuất khẩu Việt Nam thế nào?
Hàng vào Liên minh châu Âu phải đáp ứng các quy định chung về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường do Nghị viện và Hội đồng thông qua. Doanh nghiệp Việt Nam phải điều chỉnh từ khâu vùng nguyên liệu tới hồ sơ xuất khẩu.
Hiệp định thương mại của EU có cần Nghị viện châu Âu đồng ý không?
Có. Các hiệp định thương mại do Ủy ban đàm phán cần Nghị viện châu Âu đồng ý trước khi có hiệu lực, cùng với sự thông qua của Hội đồng. Một số hiệp định còn cần nghị viện từng nước phê chuẩn.