Thủ tướng Đức không do dân bầu trực tiếp: cử tri bầu Hạ viện liên bang bằng hai lá phiếu, ghế được chia gần theo tỷ lệ phiếu của các đảng, rồi các đảng thương lượng lập liên minh đủ quá nửa số ghế, và Hạ viện bỏ phiếu bầu thủ tướng theo đề nghị của tổng thống liên bang. Vì hiếm khi một đảng có đủ quá nửa một mình, chính phủ Đức gần như luôn là chính phủ liên minh.
Cơ chế này giải thích những bản tin quen thuộc sau mỗi kỳ bầu cử Đức: "các đảng bắt đầu đàm phán", "thỏa thuận liên minh dày hàng trăm trang", "chính phủ mới ra mắt sau vài tháng". Đó không phải trục trặc, mà là đường đi bình thường của mô hình.
Hai lá phiếu trên một tờ giấy
Mỗi cử tri Đức nhận một lá phiếu chia đôi. Cột bên trái là phiếu thứ nhất: chọn một ứng viên cụ thể ở khu vực bầu cử của mình, ai nhiều phiếu nhất khu vực thì giành ghế khu vực đó, giống cách bầu ở Anh. Cột bên phải là phiếu thứ hai: chọn một đảng. Chính phiếu thứ hai quyết định mỗi đảng được bao nhiêu phần trăm số ghế trong Hạ viện.
Sau khi đếm, tổng số ghế được chia cho các đảng theo tỷ lệ phiếu thứ hai. Số ghế khu vực mà đảng thắng được tính vào phần của đảng, phần còn thiếu được lấp bằng người trong danh sách đảng đã lập sẵn ở từng bang. Nhờ vậy cử tri vừa có một đại biểu gắn với địa phương, vừa có một quốc hội phản ánh khá sát tỷ lệ phiếu cả nước.
Cử tri được tách phiếu: bầu ứng viên khu vực của đảng này nhưng phiếu thứ hai cho đảng khác. Đây là cách người ủng hộ một đảng nhỏ vẫn có thể giúp một ứng viên mạnh ở khu vực, hoặc ngược lại. Quy tắc tính ghế chi tiết đã được sửa nhiều lần để giới hạn số ghế Hạ viện không phình quá lớn, nên khi đọc tin về "cải cách luật bầu cử Đức", đó thường là chuyện kỹ thuật chia ghế này.
Đặt Đức cạnh các kiểu hệ thống bầu cử chính
Đức dùng kiểu tỷ lệ hỗn hợp. Để thấy nó khác gì, đặt cạnh các kiểu hay gặp trên tin quốc tế:
| Kiểu hệ thống | Cách tính | Nơi hay được nhắc | Hệ quả thường thấy |
|---|---|---|---|
| Đa số tương đối | Mỗi khu vực một ghế, ai nhiều phiếu nhất thắng | Anh, Hạ viện Mỹ | Thường ra một đảng đa số; ghế chênh tỷ lệ phiếu |
| Hai vòng | Không ai quá nửa thì bầu vòng hai | Pháp | Người thắng có quá nửa; liên kết giữa hai vòng |
| Tỷ lệ theo danh sách | Ghế chia theo phần trăm phiếu đảng | Hà Lan, nhiều nước châu Âu | Nhiều đảng vào quốc hội; liên minh là mặc định |
| Tỷ lệ hỗn hợp | Vừa ghế khu vực vừa ghế danh sách, tổng theo tỷ lệ | Đức, New Zealand | Có đại biểu địa phương, ghế sát tỷ lệ |
| Song song | Một phần ghế khu vực, một phần tỷ lệ, tính riêng | Nhật Bản | Đảng lớn vẫn được lợi từ phần khu vực |
| Ưu tiên xếp hạng | Cử tri xếp thứ tự ứng viên, phiếu được chuyển dần | Hạ viện Úc | Người thắng được đa số sau khi chuyển phiếu |
Không kiểu nào "đúng" hơn kiểu nào; mỗi nước chọn theo lịch sử và sự cân nhắc riêng giữa hai mong muốn: chính phủ ổn định và quốc hội phản ánh đủ các tiếng nói. Biết nước mình đang đọc tin dùng kiểu nào là điều kiện đầu tiên để hiểu đúng con số kết quả.
Ngưỡng 5% và vì sao có đảng được nhiều phiếu mà không có ghế
Để tránh quốc hội vỡ vụn thành quá nhiều đảng nhỏ, Đức đặt ngưỡng: một đảng phải được ít nhất 5% phiếu thứ hai trên cả nước mới được chia ghế theo tỷ lệ. Có ngoại lệ cho các đảng thắng được một số ghế khu vực trực tiếp và cho các đảng của dân tộc thiểu số, chi tiết quy tắc này từng được sửa và đưa ra tòa án hiến pháp xem xét.
Hệ quả là phiếu cho những đảng dưới ngưỡng không quy ra ghế, và phần ghế đó thực chất được chia lại cho các đảng vượt ngưỡng. Một kỳ bầu cử mà vài đảng nhỏ cùng đứng quanh mức 4 đến 5% có thể làm đổi hẳn phép tính liên minh: một đảng nhích qua ngưỡng hay hụt xuống dưới quyết định liên minh nào đủ quá nửa.
Vì vậy đêm bầu cử Đức, báo chí theo dõi không chỉ đảng nào về nhất mà cả từng đảng nhỏ có qua ngưỡng hay không. Đó là con số nhỏ nhưng có sức nặng lớn, và là nơi người đọc tin nên dừng lại nhìn kỹ.
Ví dụ giả định để hình dung: sáu đảng cùng tranh cử, hai đảng nhỏ được lần lượt 4,8% và 4,6% phiếu thứ hai. Gần mười phần trăm cử tri đã bỏ phiếu nhưng không có đại diện nào trong Hạ viện, và bốn đảng còn lại chia nhau toàn bộ số ghế với tỷ lệ cao hơn tỷ lệ phiếu thực tế của họ. Một liên minh hai đảng vốn không đủ quá nửa phiếu bầu lúc đó có thể lại đủ quá nửa số ghế.
Từ kết quả tới chính phủ: một quy trình nhiều tuần
Sau ngày bầu, chính phủ Đức hình thành theo các bước:
- Các đảng có thể lập đa số tổ chức họp thăm dò, xem có đủ điểm chung để đàm phán chính thức không.
- Đàm phán liên minh: các nhóm làm việc theo từng lĩnh vực, từ thuế, năng lượng tới nhập cư, soạn thành thỏa thuận liên minh, thường rất chi tiết.
- Mỗi đảng thông qua thỏa thuận theo thể thức riêng, có đảng hỏi ý kiến toàn bộ thành viên.
- Tổng thống liên bang, người đứng đầu nhà nước với vai trò chủ yếu nghi lễ, đề nghị ứng viên thủ tướng; Hạ viện bỏ phiếu kín, cần quá nửa tổng số thành viên.
- Thủ tướng đề nghị danh sách bộ trưởng, chia ghế bộ giữa các đảng trong liên minh theo thỏa thuận.
Báo chí Đức hay gọi liên minh theo màu của các đảng, như "liên minh đèn giao thông" hay "đại liên minh" khi hai đảng lớn nhất bắt tay. Trong thời gian đàm phán, chính phủ cũ tiếp tục điều hành tạm quyền, nên nước Đức vẫn hoạt động bình thường dù chưa có nội các mới.
Bất tín nhiệm xây dựng: muốn hạ thủ tướng phải có sẵn người thay
Đức có một cơ chế ít nước có: Hạ viện chỉ lật được thủ tướng nếu cùng lúc bầu được một thủ tướng mới với quá nửa số phiếu. Gọi là bất tín nhiệm xây dựng. Nhờ vậy không thể có tình huống phe đối lập gom đủ phiếu để lật chính phủ nhưng lại không đủ thống nhất để lập chính phủ khác, đẩy đất nước vào khoảng trống.
Thủ tướng cũng có thể chủ động đặt câu hỏi tín nhiệm trước Hạ viện; nếu thua, tổng thống liên bang có thể giải tán Hạ viện để bầu sớm. Con đường này đã được dùng vài lần khi liên minh cầm quyền tan vỡ giữa nhiệm kỳ. Nhiệm kỳ bình thường của Hạ viện là bốn năm.
Ngoài Hạ viện, Đức còn Hội đồng liên bang đại diện cho 16 bang. Nhiều luật liên quan tới bang cần sự đồng ý của cơ quan này, nên kết quả các cuộc bầu cử bang, diễn ra rải rác giữa các kỳ bầu liên bang, cũng được theo dõi vì nó thay đổi cán cân ở Hội đồng liên bang.
Hiểu lầm hay gặp về chính trị Đức
"Đảng về nhất đương nhiên lập chính phủ." Đảng về nhất thường có lợi thế dẫn dắt đàm phán, nhưng nếu không tìm được đối tác đủ quá nửa số ghế thì một liên minh khác, không có đảng về nhất, vẫn có thể được bầu. Điều quyết định là đa số trong Hạ viện.
"Tổng thống Đức nắm quyền điều hành." Tổng thống liên bang là người đứng đầu nhà nước nhưng vai trò chủ yếu là nghi lễ và giữ cân bằng hiến pháp. Tổng thống được bầu gián tiếp bởi một hội nghị liên bang, không do dân bầu trực tiếp, và quyền điều hành nằm ở thủ tướng.
"Thỏa thuận liên minh chỉ là tuyên bố chung chung." Thỏa thuận liên minh ở Đức thường dài và cụ thể, liệt kê từng dự luật dự định làm, cách chia các bộ và cơ chế giải quyết bất đồng. Đây là tài liệu đáng đọc nhất để biết chính phủ mới định làm gì.
"Bầu cử bang không liên quan tới chính phủ liên bang." Mỗi chính quyền bang cử đại diện vào Hội đồng liên bang, nơi có tiếng nói với nhiều luật liên bang. Kết quả bầu cử bang vì thế có thể làm chính phủ liên bang dễ hoặc khó thông qua luật hơn.
"Liên minh là dấu hiệu bất ổn." Ở Đức liên minh là cách vận hành thường lệ suốt nhiều thập kỷ. Bất ổn, nếu có, nằm ở chỗ các đảng trong liên minh bất đồng gay gắt, không nằm ở bản thân việc phải liên minh.
Kênh truyền về Việt Nam và cách đọc tin bầu cử Đức
Đức là nền kinh tế lớn nhất Liên minh châu Âu và là một thị trường lớn của hàng Việt Nam trong khối, đồng thời là điểm đến quen thuộc của người Việt học nghề, làm điều dưỡng, kỹ thuật viên theo các chương trình tuyển lao động có tay nghề. Thỏa thuận liên minh của chính phủ mới thường có phần về nhập cư lao động, về năng lượng và công nghiệp; các phần này chạm tới cơ hội việc làm và đơn hàng của doanh nghiệp Việt Nam rõ hơn mọi tuyên bố tranh cử.
Khi đọc tin, câu hỏi nên đặt là: đảng nào qua ngưỡng 5%? Những liên minh nào đủ quá nửa số ghế? Thỏa thuận liên minh nói gì về lĩnh vực mình quan tâm? Con số đáng xem là số ghế của từng tổ hợp liên minh có thể, không phải chỉ phần trăm của đảng về nhất. Con số dễ hiểu sai là phiếu thứ nhất: một đảng thắng nhiều ghế khu vực chưa chắc có nhiều ghế hơn trong tổng, vì tổng được tính theo phiếu thứ hai.
Ví dụ giả định: một trung tâm đào tạo tiếng Đức ở Hà Nội theo dõi bầu cử để biết chính sách thị thực lao động có đổi không. Thay vì đọc khẩu hiệu tranh cử, họ đợi bản thỏa thuận liên minh, rồi đợi tiếp luật và quy định thực thi. Thay đổi thật thường tới chậm hơn tiêu đề vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Người dân Đức có bầu trực tiếp thủ tướng không?
Không. Cử tri bầu Hạ viện liên bang, sau đó Hạ viện bỏ phiếu bầu thủ tướng theo đề nghị của tổng thống liên bang. Ứng viên cần quá nửa tổng số thành viên Hạ viện.
Hai lá phiếu trong bầu cử Đức khác nhau thế nào?
Phiếu thứ nhất chọn một ứng viên ở khu vực bầu cử của cử tri. Phiếu thứ hai chọn một đảng và quyết định tỷ lệ ghế của mỗi đảng trong Hạ viện, nên phiếu thứ hai quan trọng hơn với cục diện chung.
Ngưỡng 5% trong bầu cử Đức là gì?
Một đảng cần ít nhất 5% phiếu thứ hai trên cả nước mới được chia ghế theo tỷ lệ, trừ một số ngoại lệ do luật quy định. Ngưỡng này nhằm tránh quốc hội có quá nhiều đảng nhỏ khó lập chính phủ.
Vì sao Đức thường có chính phủ liên minh?
Vì ghế được chia gần theo tỷ lệ phiếu nên hiếm khi một đảng có quá nửa số ghế một mình. Các đảng phải thương lượng lập liên minh đủ đa số, viết thành thỏa thuận liên minh chi tiết trước khi bầu thủ tướng.
Bất tín nhiệm xây dựng là gì?
Đó là quy định Hạ viện Đức chỉ có thể lật thủ tướng nếu cùng lúc bầu được thủ tướng mới với quá nửa số phiếu. Cơ chế này tránh tình trạng chính phủ bị lật mà chưa có ai thay thế.
Thành lập chính phủ Đức sau bầu cử mất bao lâu?
Thường mất vài tuần tới vài tháng vì các đảng phải thăm dò, đàm phán và thông qua thỏa thuận liên minh. Trong thời gian đó chính phủ cũ vẫn điều hành tạm quyền.