ToanCuc.comToàn Cục
Eo biển, kênh đào và tuyến hàng hải

Tuyến hàng hải Bắc Cực là gì: đường tắt Á – Âu qua vùng băng, vì sao hãng tàu dè dặt

Tuyến hàng hải Bắc Cực rút ngắn đường Đông Bắc Á sang châu Âu khi băng mỏng mùa hè. Nhưng mùa ngắn, tàu phải gia cố, bảo hiểm cao, và hàng Việt gần như không được lợi.

Arctic voyage bridge view: a sailor in an ash grey parka stands at the wheelhouse window watching broken sea ice drift past the bow, pale blue light, seen from behind

Tuyến hàng hải Bắc Cực là các đường biển đi qua Bắc Băng Dương để nối Thái Bình Dương với Đại Tây Dương, chủ yếu là tuyến biển phương Bắc dọc bờ biển nước Nga và hành lang Tây Bắc qua quần đảo phía bắc Canada; với tàu đi từ Đông Bắc Á sang Bắc Âu, quãng đường có thể ngắn hơn đáng kể so với đi Suez, nhưng chỉ đi được vài tháng mùa hè, thu khi băng mỏng đi.

Mỗi khi có tin băng Bắc Cực tan nhiều hơn, lại có bài nói về "con đường tơ lụa trên băng" sẽ thay Suez. Thực tế phức tạp hơn nhiều: tuyến có thật, có tàu chạy thật, nhưng với phần lớn hàng container thì chưa đáng. Bài này giải thích tuyến đi đâu, ai đang dùng, vì sao các hãng tàu lớn vẫn dè dặt, và vì sao với hàng từ Việt Nam lợi ích gần như không có.

Ba tuyến Bắc Cực hay được nhắc tới

Khi bản tin nói "tuyến Bắc Cực", có thể là một trong ba tuyến sau, rất khác nhau về mức độ sử dụng:

TuyếnĐi qua đâuThực trạng
Tuyến biển phương BắcDọc bờ biển phía bắc nước Nga, từ biển Barents tới eo biển BeringĐược dùng nhiều nhất, chủ yếu tàu khí hoá lỏng, dầu, hàng rời; cần giấy phép và thường cần tàu phá băng dẫn đường
Hành lang Tây BắcQua các eo biển giữa quần đảo phía bắc Canada, nối vịnh Baffin với biển BeaufortRất ít tàu thương mại; băng phức tạp, luồng nông, dịch vụ ven bờ thưa
Tuyến xuyên cựcBăng ngang gần Bắc Cực, giữa đại dươngHiện chủ yếu là ý tưởng cho tương lai, khi băng giảm đủ nhiều

Điểm chung của cả ba là đều kết thúc hoặc bắt đầu ở eo biển Bering, dải nước hẹp giữa vùng viễn đông nước Nga và bang Alaska của Mỹ. Đây là cửa duy nhất giữa Bắc Băng Dương và Thái Bình Dương, nên mọi chuyến tàu Bắc Cực sang châu Á đều phải qua đó.

Ngắn hơn bao nhiêu, và ngắn hơn với ai

Quả địa cầu giải thích lợi thế của tuyến Bắc Cực rõ hơn mọi con số. Thượng Hải, Busan, Yokohama nằm khá xa về phía bắc. Đi từ đó sang Rotterdam qua Suez, tàu phải xuống phía nam qua Biển Đông, Malacca, Ấn Độ Dương, rồi lại ngược lên. Đi lên phía bắc qua Bering và vòng qua đỉnh trái đất thì quãng đường ngắn hơn, có ước tính cho tới khoảng một phần ba với một số cặp cảng (số liệu tham khảo).

Nhưng lợi thế này giảm dần khi cảng xuất phát càng xa về phía nam. Với hàng đi từ Hải Phòng, Cái Mép hay Singapore, đi ngược lên phía bắc rồi vòng qua Bắc Cực thường không ngắn hơn đi qua Malacca và Suez, thậm chí dài hơn. Nói cách khác, tuyến Bắc Cực là đường tắt chủ yếu cho Đông Bắc Á và Bắc Âu, không phải cho Đông Nam Á.

Đây là chi tiết hay bị bỏ qua khi bài báo viết chung chung "tuyến Bắc Cực rút ngắn đường từ châu Á sang châu Âu". Châu Á rất rộng. Với người đọc ở Việt Nam, khi gặp tin kiểu này, câu hỏi đúng là rút ngắn cho cảng nào tới cảng nào?

Vì sao các hãng tàu container vẫn dè dặt

Mùa ngắn và khó đoán. Tuyến chỉ đi được thuận lợi khoảng vài tháng cuối hè, đầu thu. Thời điểm băng mở, băng đóng thay đổi theo năm. Tàu container cần lịch chạy đều mỗi tuần quanh năm, không thể có một tuyến chỉ chạy được một phần ba thời gian.

Tàu phải được gia cố. Tàu đi vùng băng cần thân gia cố, động cơ và hệ thống chịu lạnh, thuỷ thủ được huấn luyện riêng. Tàu container thông thường không đáp ứng, còn tàu gia cố thì đắt và nặng hơn, chở được ít hơn.

Luồng nông giới hạn cỡ tàu. Một số eo trên tuyến phương Bắc khá nông, tàu container cỡ lớn không đi được. Mà lợi thế kinh tế của tàu container nằm ở chỗ tàu càng to, chi phí mỗi container càng thấp.

Bảo hiểm, cứu hộ, cảng ghé. Vùng cực thưa cảng, xa trung tâm cứu hộ; một sự cố hỏng máy ở đây khó xử lý hơn nhiều so với ở Địa Trung Hải. Phí bảo hiểm cao hơn, và thiếu cảng ghé dọc đường để lấy thêm hàng.

Mối quan tâm môi trường. Một vụ tràn dầu trong băng gần như không thể làm sạch như ở vùng biển ấm. Nhiều chủ hàng lớn, nhất là ở châu Âu, đã cam kết không dùng tuyến Bắc Cực cho hàng của mình, và một số hãng tàu container lớn cũng tuyên bố không khai thác tuyến này.

Ai đang thật sự dùng tuyến Bắc Cực

Khách hàng chính hiện nay là những người cần chở hàng từ chính vùng Bắc Cực đi ra. Các dự án khí hoá lỏng và dầu ở bán đảo phía bắc nước Nga dùng tàu chở khí gia cố phá băng, mùa hè đi về phía đông sang châu Á, mùa đông đi về phía tây sang châu Âu. Quặng, than, kim loại từ các mỏ vùng cực cũng đi theo tuyến này. Với họ, Bắc Cực không phải đường tắt mà là đường duy nhất.

Có thêm một số chuyến tàu hàng rời, tàu container thử nghiệm giữa Trung Quốc và châu Âu trong mùa hè, nhưng số lượng nhỏ so với hàng chục nghìn lượt tàu qua Suez mỗi năm. Tàu du lịch vùng cực và tàu nghiên cứu khoa học cũng chiếm một phần.

Ngoài ra còn yếu tố quy định. Nga coi tuyến biển phương Bắc là tuyến thuộc quản lý của mình, yêu cầu tàu xin phép, tuân thủ quy định về tàu phá băng dẫn đường và hoa tiêu. Một số nước khác hiểu quy chế pháp lý của các eo ở vùng này theo cách khác. Ở hành lang Tây Bắc, Canada và một số nước cũng có cách hiểu khác nhau về quy chế các eo. Bài này không đi vào ai đúng ai sai, chỉ lưu ý rằng quy chế chưa thống nhất là một rủi ro mà hãng tàu và hãng bảo hiểm phải tính tới, ngoài chuyện băng tuyết.

Một chuyến tàu đi tuyến biển phương Bắc diễn ra thế nào

Thử hình dung một tàu chở khí hoá lỏng gia cố phá băng rời cảng ở vùng cực vào cuối mùa hè để đi châu Á. Quy trình đại thể:

  1. Chủ tàu nộp hồ sơ xin phép đi tuyến cho cơ quan quản lý, kèm thông số tàu, cấp gia cố chống băng, kinh nghiệm của thuyền trưởng. Tàu cấp băng thấp chỉ được đi trong điều kiện băng nhẹ.
  2. Tàu nhận bản tin băng và thời tiết cập nhật liên tục. Ở vùng cực, ảnh vệ tinh về băng quan trọng không kém dự báo thời tiết, vì băng di chuyển theo gió và dòng chảy.
  3. Ở đoạn băng dày, tàu phá băng đi trước mở đường, tàu hàng bám theo trong rãnh nước vừa mở. Phí thuê tàu phá băng là một khoản lớn trong chi phí chuyến đi.
  4. Tàu đi qua các eo nông theo luồng chỉ định, hoa tiêu băng có thể lên tàu. Tốc độ chậm hơn nhiều so với biển mở, nên quãng đường ngắn chưa chắc đã đồng nghĩa với thời gian ngắn.
  5. Qua eo biển Bering, tàu vào Thái Bình Dương và chạy xuống phía nam tới cảng nhận hàng ở Đông Bắc Á.

Quy trình cho thấy vì sao tuyến Bắc Cực khó trở thành tuyến đại trà: mỗi chuyến cần một mức chuẩn bị, giấy phép và dịch vụ hỗ trợ mà tuyến Suez không đòi hỏi. Khi băng ít đi, một số bước được đơn giản hoá, nhưng phần lớn vẫn còn.

Với Việt Nam: chuyện xa nhưng không phải không liên quan

Hàng xuất khẩu của Việt Nam sang châu Âu gần như không có lý do đi tuyến Bắc Cực, vì như đã nói, đi qua Malacca và Suez ngắn hơn. Việt Nam cũng không có tàu gia cố phá băng hay hợp đồng khí hoá lỏng lớn từ vùng cực. Vì vậy đừng lo hàng của mình phải "đi qua băng".

Kênh truyền nếu có thì gián tiếp. Khí hoá lỏng từ Bắc Cực bán sang châu Á góp phần vào nguồn cung khí cho khu vực, ảnh hưởng tới giá khí mà Việt Nam cũng bắt đầu nhập cho sản xuất điện. Nếu một ngày tuyến Bắc Cực đủ ổn định để hút bớt một phần hàng Đông Bắc Á khỏi tuyến Suez, các cảng trung chuyển ở Đông Nam Á, trong đó có cảng nước sâu của Việt Nam, sẽ phải tính lại vị trí trong mạng lưới. Đó là chuyện của nhiều năm, phụ thuộc tốc độ băng tan và nhiều yếu tố khác, không phải tin thời sự.

Liên hệ gần hơn là khí hậu. Một chi tiết hay bị viết sai: băng biển Bắc Cực tan không trực tiếp làm nước biển dâng, vì băng đó vốn đã nổi trên mặt nước, giống viên đá tan trong ly không làm ly tràn. Nhưng nó là dấu hiệu của cùng một quá trình ấm lên đang làm tan băng trên đất liền như ở Greenland, và băng trên đất liền tan thì có làm mực nước biển dâng, chạm tới các đồng bằng thấp như đồng bằng sông Cửu Long. Tuyến tàu mở ra ở phía bắc và nước mặn lấn sâu ở phía nam vì thế là hai mặt của cùng một chuyện.

Đọc tin "tuyến Bắc Cực" mà không bị cuốn theo

Chủ đề này dễ có tít hấp dẫn. Một vài điểm giúp đọc tỉnh táo:

  • "Kỷ lục số tàu qua tuyến Bắc Cực": so với con số tuyệt đối. Kỷ lục là vài trăm hay vài nghìn chuyến? So với Suez thì sao?
  • "Chuyến tàu container đầu tiên": thường là chuyến thử, hoặc tàu nhỏ. Một chuyến thử khác xa một tuyến chạy đều.
  • "Ngắn hơn bốn mươi phần trăm": hỏi là giữa cặp cảng nào. Con số đẹp thường lấy cặp cảng có lợi nhất.
  • Tin về băng: diện tích băng biển đo vào cuối hè là thấp nhất năm. Một năm ít băng không có nghĩa năm sau cũng vậy.
  • Tin về quy chế: nhận ra đây là lĩnh vực mà các nước có cách hiểu khác nhau, đừng vội lấy một bài làm kết luận chung.

Câu hỏi cuối cùng nên tự đặt: bài này nói về điều đang xảy ra, hay về điều có thể xảy ra nếu băng tiếp tục tan? Phần lớn tin tuyến Bắc Cực thuộc loại thứ hai.

Câu hỏi thường gặp

Tuyến biển phương Bắc đi qua đâu?

Tuyến biển phương Bắc chạy dọc bờ biển phía bắc nước Nga, từ biển Barents ở phía tây tới eo biển Bering ở phía đông. Đây là tuyến Bắc Cực được dùng nhiều nhất, chủ yếu vào mùa hè và đầu thu khi băng mỏng.

Tuyến Bắc Cực ngắn hơn đi Suez bao nhiêu?

Với một số cặp cảng giữa Đông Bắc Á và Bắc Âu, quãng đường có thể ngắn hơn khoảng một phần ba theo các ước tính tham khảo. Với cảng ở Đông Nam Á như Việt Nam hay Singapore, lợi thế gần như không có vì phải đi ngược lên phía bắc.

Vì sao hãng tàu container ít dùng tuyến Bắc Cực?

Vì mùa đi được ngắn và khó đoán, tàu phải gia cố chống băng, luồng nông giới hạn cỡ tàu, bảo hiểm cao, ít cảng và cứu hộ. Tàu container cần chạy lịch đều quanh năm nên tuyến chỉ mở vài tháng không phù hợp.

Hiện nay ai dùng tuyến hàng hải Bắc Cực?

Chủ yếu là các dự án khí hoá lỏng, dầu và khoáng sản ở chính vùng Bắc Cực, dùng tàu gia cố phá băng để chở hàng sang châu Á hay châu Âu. Ngoài ra có một số chuyến hàng rời, chuyến thử nghiệm và tàu du lịch, nghiên cứu.

Eo biển Bering ở đâu?

Eo biển Bering nằm giữa vùng viễn đông nước Nga và bang Alaska của Mỹ, nối Bắc Băng Dương với Thái Bình Dương. Mọi chuyến tàu đi tuyến Bắc Cực giữa châu Á và châu Âu đều phải đi qua eo này.

Băng Bắc Cực tan có liên quan gì tới Việt Nam?

Hàng Việt Nam gần như không đi tuyến Bắc Cực. Băng biển tan không trực tiếp làm nước biển dâng vì vốn đã nổi, nhưng đi cùng quá trình ấm lên làm tan băng trên đất liền như Greenland, thứ góp phần làm mực nước biển dâng ở các đồng bằng thấp như đồng bằng sông Cửu Long.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138