Nông sản xuất khẩu bị trả về hoặc tiêu huỷ khi lô hàng không đạt tiêu chuẩn mà nước nhập khẩu đặt ra cho thực phẩm và cây trồng: hay gặp nhất là dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức cho phép, nhiễm vi sinh, nấm mốc sinh độc tố, sinh vật gây hại, hoặc thiếu giấy tờ như mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói. Mỗi nước có quyền đặt tiêu chuẩn riêng để bảo vệ sức khoẻ người, động vật, thực vật, miễn là có cơ sở khoa học và áp dụng không phân biệt.
Bản tin "lô hàng bị cảnh báo", "bị trả về", "thị trường X tăng kiểm tra" xuất hiện khá thường xuyên với rau quả, gia vị, thuỷ sản, cà phê, gạo của nhiều nước, trong đó có Việt Nam. Bài này giải thích cơ chế ở mức nguyên lý: tiêu chuẩn được đặt ra thế nào, kiểm tra diễn ra ra sao, vì sao một lô hàng lỗi có thể làm cả vùng trồng chịu ảnh hưởng, và đọc loại tin này thế nào cho đúng mức.
Mỗi nước có quyền đặt chuẩn, nhưng có luật chơi
Theo các hiệp định của Tổ chức Thương mại Thế giới, mỗi thành viên được áp dụng biện pháp vệ sinh dịch tễ để bảo vệ sức khoẻ người, vật nuôi, cây trồng, và được đặt quy chuẩn kỹ thuật cho sản phẩm. Điều kiện là biện pháp phải dựa trên cơ sở khoa học hoặc tiêu chuẩn quốc tế, không được dùng như cách trá hình để chặn hàng nhập, và phải áp dụng như nhau với hàng từ mọi nước có điều kiện tương tự.
Trên thực tế, chuẩn mỗi nước khác nhau khá nhiều. Một hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật có thể được phép ở mức này tại nước A nhưng mức thấp hơn nhiều ở nước B, hoặc không có trong danh mục, khi đó nước B áp một mức mặc định rất thấp, gần như phải không phát hiện được. Vì vậy cùng một lô hàng có thể bán được sang nước này nhưng bị trả về ở nước kia.
Người làm xuất khẩu nông sản có kinh nghiệm luôn hỏi trước người mua về danh mục và mức dư lượng của thị trường đích, rồi ngược lại hướng dẫn vùng trồng dùng thuốc nào, ngưng phun bao lâu trước khi thu hoạch. Chuẩn của thị trường nhập khẩu thật ra bắt đầu từ vườn, không phải từ cảng.
Lý do hay gặp khiến một lô hàng bị trả về
Các thông báo vi phạm với nông sản, thực phẩm từ nhiều nước thường rơi vào vài nhóm quen thuộc:
- Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt mức: hay gặp ở rau, quả, chè, gia vị; nhiều khi do phun sát ngày thu hoạch hoặc dùng hoạt chất không có trong danh mục của nước nhập.
- Vi sinh vật: khuẩn gây bệnh đường ruột trong thuỷ sản, gia vị, rau ăn sống, thường do khâu sơ chế, nước rửa, kho lạnh.
- Nấm mốc và độc tố: cà phê, ngô, lạc, hạt điều, ớt khô bảo quản ẩm có thể sinh độc tố nấm mốc; khâu phơi sấy và kho quyết định.
- Sinh vật gây hại: côn trùng, trứng sâu trong trái cây tươi, gỗ đóng kiện; nước nhập lo chúng lan sang cây trồng của mình.
- Kim loại nặng, chất cấm: trong thuỷ sản, gạo, thực phẩm chế biến.
- Giấy tờ và truy xuất: thiếu mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói, ghi nhãn sai, giấy chứng nhận không khớp lô hàng.
Một chi tiết người trong nghề hay nhắc: phần lớn vi phạm không đến từ cố ý gian dối, mà từ khoảng cách giữa thói quen canh tác trong nước và chuẩn thị trường đích. Nông dân phun thuốc theo kinh nghiệm, đúng chuẩn trong nước, nhưng không biết thị trường kia đặt mức thấp hơn nhiều.
Từ một lô hàng lỗi tới cả vùng trồng
Vì sao lỗi của một doanh nghiệp có thể làm giá thu mua của cả vùng giảm? Cơ chế thường diễn ra theo các bước:
- Cơ quan nước nhập khẩu lấy mẫu, phát hiện vi phạm, giữ lô hàng; doanh nghiệp phải chở về, tái xuất sang nơi khác hoặc tiêu huỷ, chịu cước hai chiều và phí lưu kho.
- Thông báo vi phạm được đưa lên hệ thống cảnh báo của nước nhập khẩu hoặc của khối kinh tế, ghi rõ mặt hàng và nước xuất xứ.
- Nếu vi phạm lặp lại với cùng mặt hàng, nước nhập khẩu tăng tần suất kiểm tra với hàng từ nước đó, có khi kiểm tra phần lớn hoặc mọi lô.
- Kiểm tra nhiều hơn nghĩa là hàng nằm cảng lâu hơn, chi phí xét nghiệm tăng, trái cây tươi giảm chất lượng; nhà nhập khẩu ngại mua.
- Doanh nghiệp xuất khẩu giảm thu mua hoặc hạ giá để bù rủi ro; nông dân cả vùng, kể cả người làm đúng chuẩn, chịu giá thấp hơn.
- Trường hợp nặng, nước nhập khẩu tạm dừng nhập từ một số mã vùng trồng, mã cơ sở đóng gói cho tới khi khắc phục.
Đây là lý do cơ quan quản lý và hiệp hội ngành Việt Nam luôn coi quản lý mã số vùng trồng là việc chung: một mã bị dùng sai có thể làm cả mặt hàng mất uy tín ở một thị trường.
Mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc: vì sao ngày càng chặt
Với một số thị trường và một số loại trái cây tươi, nước nhập khẩu chỉ nhận hàng từ những vùng trồng và cơ sở đóng gói đã được cấp mã, đăng ký và thẩm định. Sầu riêng xuất khẩu chính ngạch là ví dụ quen thuộc với nông dân miền Tây và Tây Nguyên: muốn đi chính ngạch, vườn phải thuộc vùng có mã, cơ sở đóng gói phải có mã, và lô hàng phải ghi được hai mã đó.
Mã số cho phép lần ngược: lô hàng lỗi đến từ vườn nào, đóng gói ở đâu, ai chịu trách nhiệm. Nhờ vậy nước nhập khẩu có thể chỉ đình chỉ mã có vấn đề thay vì dừng cả mặt hàng, và điều này thật ra bảo vệ những vùng làm đúng.
Mặt khó là chi phí và kỷ luật: ghi nhật ký canh tác, dùng đúng thuốc, giữ khoảng cách thời gian an toàn, chấp nhận kiểm tra. Hộ nhỏ, vườn manh mún khó tự làm, nên hợp tác xã và liên kết với doanh nghiệp là hướng phổ biến. Xu hướng chung ở các thị trường lớn là đòi truy xuất ngày càng chi tiết, gồm cả dữ liệu vị trí vườn, chứ không nới ra.
Đọc tin "bị cảnh báo", "bị trả về" cho đúng mức
Phân biệt các mức độ. Cảnh báo một lô hàng khác với tăng tần suất kiểm tra cả mặt hàng, và khác hẳn với tạm dừng nhập khẩu. Tự hỏi: đây là một lô, một doanh nghiệp, hay cả mặt hàng của cả nước?
Nhìn tỷ lệ, không chỉ số lượng. Vài chục thông báo vi phạm trong năm nghe nhiều, nhưng nếu tổng số lô xuất sang thị trường đó là hàng chục nghìn thì tỷ lệ rất nhỏ. Ngược lại, vài vi phạm với một mặt hàng mới mở cửa có thể đủ để thị trường siết.
Đọc đúng chất vi phạm. Vượt mức dư lượng một hoạt chất có thể là mức rất nhỏ so với ngưỡng gây hại sức khoẻ nhưng vẫn vượt chuẩn pháp lý của nước nhập. Tin không nên bị đọc thành "hàng độc hại".
Cảnh giác với kết luận vội. Một thị trường siết chuẩn không tự động có nghĩa là họ cố tình chặn hàng Việt Nam; có khi chuẩn mới áp chung cho mọi nước. Xem quy định mới áp cho riêng một nước hay cho tất cả. Một bản tin đủ ý thường nêu hoạt chất hay chỉ tiêu vi phạm, mức đo được, mức cho phép và biện pháp tiếp theo.
Ví dụ giả định: một container ớt khô bị giữ ở cảng đến
Một doanh nghiệp ở miền Trung gom ớt khô từ nhiều hộ, đóng một container bán cho nhà nhập khẩu ở một thị trường châu Âu. Hàng tới cảng, cơ quan kiểm tra lấy mẫu và phát hiện độc tố nấm mốc vượt mức cho phép. Lô hàng bị giữ, thông báo vi phạm được đưa lên hệ thống cảnh báo chung của khối, ghi mặt hàng ớt khô, xuất xứ Việt Nam.
Doanh nghiệp đứng trước lựa chọn: chở về chịu cước chiều ngược lại, tìm thị trường khác có chuẩn phù hợp hơn, hay tiêu huỷ tại chỗ. Cả ba đều mất tiền. Nhà nhập khẩu thì lỡ hàng cho khách, có thể tìm nguồn ở nước khác cho đơn sau.
Nếu vài tháng sau lại có thêm vài vi phạm cùng loại, mặt hàng ớt khô từ Việt Nam có thể bị đưa vào diện kiểm tra tăng cường, mỗi lô phải chờ kết quả xét nghiệm mới được thông quan. Các doanh nghiệp khác cùng mặt hàng chịu thêm chi phí và thời gian dù hàng của họ sạch. Truy ngược lại, nguyên nhân có thể chỉ là một đợt ớt phơi gặp mưa, để ẩm trong kho vài ngày. Một sai sót ở sân phơi đi tới tận hệ thống cảnh báo ở bên kia địa cầu.
Hiểu lầm hay gặp, và giới hạn của cơ chế
Hiểu lầm: hàng bán trong nước được thì xuất khẩu cũng được. Chuẩn trong nước và chuẩn thị trường nhập khẩu có thể khác nhau ở từng hoạt chất, từng chỉ tiêu. Hàng hợp chuẩn ở nơi này vẫn có thể bị trả về ở nơi khác.
Hiểu lầm: rào cản kỹ thuật luôn là bảo hộ trá hình. Có những tranh cãi thật về việc một chuẩn có quá khắt khe hay không, và các nước có thể nêu vấn đề tại các uỷ ban chuyên môn của Tổ chức Thương mại Thế giới. Nhưng phần lớn các chuẩn có lý do sức khoẻ, dịch hại rõ ràng.
Giới hạn của cơ chế. Kiểm tra tại cửa khẩu chỉ lấy mẫu một phần, nên không bắt được mọi lô lỗi, và cũng có lúc một lô bị giữ vì sai sót giấy tờ hơn là vì chất lượng. Đó là lý do các nước dần chuyển sang công nhận hệ thống kiểm soát ở nước xuất khẩu, thay vì chỉ trông vào kiểm tra ở cảng đến.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng một lô nông sản bán được nước này mà bị trả về ở nước khác?
Vì mỗi nước đặt mức dư lượng và chỉ tiêu riêng, có hoạt chất nước này cho phép mà nước kia không có trong danh mục. Lô hàng đạt chuẩn của nơi này vẫn có thể vượt chuẩn ở nơi kia.
Mức dư lượng tối đa là gì?
Là lượng tối đa của một hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật được phép còn lại trong nông sản theo quy định của một nước. Vượt mức này lô hàng bị coi là không đạt, dù lượng đó chưa chắc gây hại ngay cho sức khoẻ.
Mã số vùng trồng để làm gì?
Để nước nhập khẩu truy xuất được lô hàng đến từ vườn nào, đóng gói ở đâu. Khi có vi phạm, họ có thể đình chỉ đúng mã có vấn đề thay vì dừng cả mặt hàng của một nước.
Hàng bị trả về thì doanh nghiệp xử lý thế nào?
Thường có ba hướng: chở về nước, chuyển sang bán ở thị trường khác nếu đạt chuẩn nơi đó, hoặc tiêu huỷ tại chỗ. Cả ba đều tốn kém vì cước hai chiều, phí lưu kho và mất giá trị hàng.
Một lô hàng bị cảnh báo có ảnh hưởng tới nông dân khác không?
Có thể. Nếu vi phạm lặp lại, nước nhập khẩu tăng kiểm tra cả mặt hàng của nước đó, chi phí và rủi ro tăng, doanh nghiệp giảm giá thu mua, và người làm đúng chuẩn cũng chịu theo.
Tổ chức Thương mại Thế giới có cho phép các nước tự đặt tiêu chuẩn không?
Có, các thành viên được đặt biện pháp vệ sinh dịch tễ và quy chuẩn kỹ thuật để bảo vệ sức khoẻ, với điều kiện có cơ sở khoa học, không phân biệt đối xử và không dùng để chặn hàng trá hình.