Biển Đông quan trọng với hàng hải vì nó là đoạn đường biển nối eo biển Malacca với các nền kinh tế lớn ở Đông Bắc Á: dầu thô, khí hoá lỏng từ Trung Đông, quặng và than từ Úc, container giữa Đông Bắc Á với châu Âu, Nam Á, và hàng hoá đi lại giữa các nước Đông Nam Á đều chạy qua đây; Việt Nam nằm dọc bờ tây của tuyến này với nhiều cảng biển trực tiếp đón tàu.
Bài này nhìn Biển Đông thuần ở góc hàng hải: tàu chạy theo những tuyến nào, hàng gì đi qua, cảng Việt Nam đứng ở đâu, thời tiết đổi lịch tàu ra sao, và cách đọc một bản tin hàng hải về vùng biển này. Về chủ quyền, Việt Nam khẳng định chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, chủ trương giải quyết bất đồng bằng biện pháp hoà bình trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982.
Những "làn đường" vô hình trên Biển Đông
Trên bản đồ hàng hải, tàu không chạy tuỳ tiện mà theo những tuyến quen thuộc được hình thành qua hàng trăm năm, vừa ngắn, vừa tránh vùng nguy hiểm. Tuyến chính chạy theo trục tây nam – đông bắc: từ cửa eo Singapore đi lên, men theo vùng nước sâu ngoài khơi bờ biển Việt Nam, rồi tách nhánh về Hồng Kông, các cảng miền nam Trung Quốc, eo biển Đài Loan, hay đi tiếp ra Thái Bình Dương sang Nhật Bản, Hàn Quốc. Một nhánh khác chạy về phía Philippines, và các tuyến nhỏ hơn nối các nước ven biển với nhau.
Giữa Biển Đông có một vùng rộng lớn nhiều bãi đá ngầm, bãi cạn, mà các hải đồ cũ từ lâu đã đánh dấu là vùng nên tránh. Tàu buôn đi vòng ngoài vùng ấy, nên luồng tàu dày đặc tập trung ở hai bên rìa, đặc biệt là dải nước sâu chạy song song với bờ biển miền Trung và Nam Bộ của Việt Nam. Ai từng đi biển đêm ngoài khơi Ninh Thuận cũ hay Vũng Tàu sẽ thấy cả chuỗi đèn tàu nối đuôi nhau như một con đường cao tốc trên biển.
Vì mật độ cao, va chạm, tàu hỏng máy, tàu cá cắt ngang luồng là rủi ro thường trực. Các trung tâm phối hợp tìm kiếm cứu nạn hàng hải của các nước ven biển, trong đó có Việt Nam, thường xuyên tiếp nhận tín hiệu cấp cứu từ tàu nước ngoài đi ngang.
Hàng gì đi qua Biển Đông
Năng lượng cho Đông Bắc Á. Dầu thô và khí hoá lỏng từ vùng Vịnh, sau khi qua Malacca, phần lớn đi tiếp qua Biển Đông tới Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Đây là dòng hàng lớn tính theo khối lượng, và cũng là lý do Biển Đông thường được gọi là một đoạn "huyết mạch năng lượng".
Container giữa các nhà máy của châu Á và thế giới. Hàng điện tử, máy móc, quần áo, đồ gỗ từ Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc đi châu Âu, Nam Á, Trung Đông đều đi xuống phía nam qua Biển Đông. Linh kiện cũng đi qua lại nhiều lần giữa các nước trong khu vực trước khi thành sản phẩm cuối.
Nguyên liệu từ phía nam lên. Than, quặng sắt, khí hoá lỏng từ Úc, Indonesia đi lên Đông Bắc Á, một phần cắt qua Biển Đông. Gạo, cao su, dầu cọ của Đông Nam Á cũng đi lối này.
Một con số tham khảo. Nhiều ước tính đặt lượng thương mại đi qua Biển Đông ở mức vài chục phần trăm thương mại hàng hải thế giới, có nguồn nói khoảng một phần ba. Con số khác nhau theo cách tính, theo năm, và tuỳ có tính hàng đi giữa các nước ven biển hay không, nên nên xem là số liệu tham khảo.
Cảng Việt Nam nằm ở đâu trên tuyến
Vị trí dọc tuyến chính là lợi thế tự nhiên của Việt Nam, nhưng mỗi cảng đóng vai khác nhau:
| Cụm cảng | Vị trí | Vai trò trên tuyến |
|---|---|---|
| Cái Mép – Thị Vải | Phía nam, nay thuộc TP Hồ Chí Minh, gần tuyến chính | Cảng nước sâu đón tàu container lớn đi thẳng tới bờ tây Mỹ và châu Âu, không phải chuyển tàu ở Singapore hay Hồng Kông |
| Cụm cảng TP Hồ Chí Minh trên sông | Sâu trong sông | Phục vụ tàu vừa và nhỏ, nhiều tuyến nội Á, gom hàng cho tàu lớn |
| Lạch Huyện và các cảng Hải Phòng | Miền Bắc, gần các khu công nghiệp điện tử | Cảng nước sâu Lạch Huyện đón tàu lớn đi thẳng, phần còn lại chạy tuyến nội Á, đi Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc |
| Đà Nẵng, Quy Nhơn và các cảng miền Trung | Giữa hai đầu, gần tuyến chính nhất | Chủ yếu phục vụ hàng địa phương, hàng rời, gỗ dăm, một phần container |
Chi tiết người ngoài ít biết: khi một cảng có tàu "đi thẳng" tới châu Âu hay Mỹ, chủ hàng tiết kiệm được vài ngày và một lần bốc xếp chuyển tàu. Trước khi có các cảng nước sâu, phần lớn container của Việt Nam phải đưa sang Singapore, Hồng Kông, Cao Hùng bằng tàu nhỏ rồi mới lên tàu lớn. Mỗi lần chuyển tàu là thêm chi phí, thêm rủi ro chậm.
Gió mùa và bão: thứ làm lịch tàu đổi thường xuyên nhất
Nếu hỏi một thuyền trưởng chạy tuyến nội Á điều gì làm chậm tàu trên Biển Đông nhiều nhất, câu trả lời thường không phải chuyện chính trị mà là thời tiết. Mùa bão thường tập trung từ giữa năm tới cuối năm, mỗi năm có nhiều cơn bão và áp thấp hình thành hoặc đi vào Biển Đông. Khi bão tới, tàu giảm tốc, đổi hướng, neo tránh trú, cảng tạm dừng bốc xếp.
Mùa đông có gió mùa đông bắc thổi mạnh, sóng lớn kéo dài nhiều ngày, đặc biệt ở vùng ngoài khơi miền Trung và vùng biển phía bắc. Tàu nhỏ chạy tuyến ven biển bị ảnh hưởng nhiều nhất. Ví dụ giả định: một lô hàng từ Hải Phòng đi Cái Mép để chuyển tàu đi Mỹ bị trễ hai ngày vì gió mùa, lỡ chuyến tàu lớn, phải chờ chuyến tuần sau.
Vì vậy doanh nghiệp xuất nhập khẩu lâu năm thường cộng thêm vài ngày dự phòng vào mùa bão, và đọc bản tin thời tiết biển kỹ không kém bản tin giá cước. Với hàng tươi sống, hàng theo mùa vụ như trái cây, thuỷ sản, vài ngày chậm có thể là khác biệt giữa bán được giá và phải giảm giá.
Tuyến nội Á: phần hàng hải chạm túi tiền người Việt nhiều nhất
Khi nói Biển Đông là tuyến hàng hải quan trọng, người ta hay nghĩ tới những tàu dầu khổng lồ đi Nhật Bản hay tàu container đi châu Âu. Với kinh tế Việt Nam, phần chạm gần nhất lại là các tuyến ngắn trong khu vực, giới vận tải gọi là tuyến nội Á. Vải, sợi, hoá chất, linh kiện điện tử, máy móc, thép từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan về Việt Nam phần lớn đi bằng tàu chạy qua Biển Đông vài ngày.
Nhiều nhà máy ở Việt Nam là một khâu giữa chuỗi: nhập linh kiện, lắp ráp, rồi xuất đi. Nếu tuyến nội Á chậm hoặc cước tăng, chi phí nguyên liệu tăng ngay, trước cả khi thành phẩm lên tàu đi Mỹ hay châu Âu. Ví dụ giả định: một xưởng may ở Hưng Yên nhập vải từ Quảng Đông, mỗi tuần một lô; một đợt bão làm tàu trễ bốn ngày, dây chuyền phải chuyển sang may đơn khác, công nhân có tuần làm thêm giờ, có tuần nghỉ chờ vải.
Cước nội Á vì vậy là con số đáng theo dõi không kém cước tuyến xa. Khi hãng tàu rút tàu từ tuyến nội Á để bù cho tuyến xa bị gián đoạn ở Biển Đỏ hay nơi khác, chủ hàng Việt Nam thấy cước nhập nguyên liệu tăng dù tàu của mình chưa từng ra khỏi khu vực. Đây là kênh truyền mà ít bản tin nhắc tới.
Luật biển nói gì về tàu đi qua
Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 chia biển thành các vùng với quyền khác nhau. Trong lãnh hải, rộng tới mười hai hải lý tính từ đường cơ sở, tàu nước ngoài được quyền đi qua không gây hại. Ngoài lãnh hải, trong vùng đặc quyền kinh tế và trên biển cả, tàu thuyền các nước được hưởng quyền tự do hàng hải theo công ước, trong khi quốc gia ven biển có quyền chủ quyền đối với tài nguyên trong vùng đặc quyền kinh tế của mình.
Với tàu buôn, điều này có nghĩa là các tuyến hàng hải quốc tế qua Biển Đông được đi lại theo luật quốc tế, không phải xin phép hay trả phí. Các quốc gia ven biển, trong đó có Việt Nam, cùng có lợi ích lớn trong việc giữ tuyến hàng hải an toàn, thông suốt, vì phần lớn thương mại của chính họ đi qua đây.
Cụm "tự do hàng hải" xuất hiện nhiều trong tin quốc tế. Khi đọc, nên hiểu đây là một quyền được ghi trong công ước, áp dụng cho tàu thuyền mọi quốc gia, và là điều mà các nước buôn bán qua Biển Đông, kể cả Việt Nam, đều cần.
Đọc một bản tin hàng hải về Biển Đông
Biển Đông xuất hiện trên báo dưới nhiều góc. Với góc thương mại và hàng hải, vài điểm giúp đọc đúng:
- Con số "một phần ba thương mại thế giới": là ước tính phổ biến, có nhiều cách tính. Nguồn tính theo giá trị hay khối lượng, có gồm hàng nội vùng không?
- Tin bão: xem cảng nào tạm dừng, bao lâu. Một cơn bão làm đóng cảng hai ngày có thể kéo lịch tàu cả tuần sau.
- Tin cảng Việt Nam "lọt top" thế giới: xem xếp hạng theo sản lượng container, theo hiệu suất, hay theo tốc độ tăng. Mỗi bảng đo một thứ khác nhau.
- Tin tuyến mới đi thẳng từ Việt Nam: là tin tốt cho chủ hàng, nên xem tuyến chạy hằng tuần hay chỉ một vài chuyến.
- Tin về an ninh hàng hải: phân biệt sự cố cụ thể với nhận định, phân tích. Với chủ hàng, điều cần biết là luồng tàu thương mại có bị gián đoạn hay không.
Một cách tự kiểm đơn giản: nếu một bản tin khiến bạn lo hàng hoá Việt Nam sắp bị chặn trên biển, hãy xem thông báo của các hãng tàu và cảng vụ. Lịch tàu, thời gian chờ ở cảng và cước là những con số phản ánh thực trạng tuyến hàng hải rõ hơn mọi bình luận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Biển Đông là tuyến hàng hải quan trọng?
Vì Biển Đông nối eo biển Malacca với các nền kinh tế lớn ở Đông Bắc Á. Dầu, khí hoá lỏng, container và nguyên liệu giữa Trung Đông, châu Âu, Nam Á với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc đều đi qua, cùng với thương mại giữa các nước Đông Nam Á.
Bao nhiêu phần thương mại thế giới đi qua Biển Đông?
Các ước tính phổ biến đặt ở mức vài chục phần trăm thương mại hàng hải thế giới, có nguồn nói khoảng một phần ba. Con số khác nhau theo năm và theo cách tính, nên chỉ nên xem là số liệu tham khảo.
Cảng nào của Việt Nam đón tàu đi thẳng châu Âu và Mỹ?
Cụm cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải ở phía nam và cảng nước sâu Lạch Huyện ở Hải Phòng đón được tàu container lớn đi thẳng. Nhờ đó hàng không phải chuyển tàu ở Singapore hay Hồng Kông, tiết kiệm vài ngày và chi phí bốc xếp.
Tàu nước ngoài đi qua Biển Đông có phải xin phép không?
Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, tàu thuyền các nước được hưởng quyền tự do hàng hải ngoài lãnh hải và quyền đi qua không gây hại trong lãnh hải. Tàu buôn đi theo các tuyến quốc tế không phải xin phép hay trả phí qua lại.
Mùa bão ảnh hưởng tới vận tải biển ở Biển Đông thế nào?
Mùa bão thường từ giữa năm tới cuối năm, khi có bão tàu phải giảm tốc, đổi hướng hoặc neo tránh, cảng có thể tạm dừng bốc xếp. Lịch tàu trễ vài ngày, hàng chuyển tàu có thể lỡ chuyến và phải chờ tuần sau.
Vì sao tàu buôn ít đi vào giữa Biển Đông?
Vùng giữa Biển Đông có nhiều bãi đá ngầm, bãi cạn mà hải đồ từ lâu khuyến cáo nên tránh. Tàu buôn vì vậy đi theo các luồng nước sâu ở hai bên rìa, trong đó có dải nước sâu chạy dọc bờ biển miền Trung và Nam Bộ của Việt Nam.