Chiến tranh thương mại là khi hai hay nhiều nước liên tiếp áp thuế nhập khẩu, hạn ngạch hoặc các lệnh hạn chế lên hàng hoá, công nghệ của nhau, mỗi vòng là một lần đáp trả vòng trước. Thuế nhập khẩu do doanh nghiệp nhập hàng ở chính nước áp thuế nộp tại biên giới, rồi chi phí đó chia cho người tiêu dùng, nhà nhập khẩu và nhà xuất khẩu nước ngoài theo sức mặc cả của mỗi bên.
Từ năm 2018, Mỹ và Trung Quốc bắt đầu áp thuế lên hàng hoá của nhau qua nhiều đợt, và cụm từ "chiến tranh thương mại" trở thành quen thuộc trên báo Việt Nam. Bài này không bàn bên nào đúng sai, chỉ giải thích cơ chế: các công cụ được dùng, tiền thuế thật sự đi về đâu, vì sao hàng hoá đổi hướng sang nước thứ ba, và người Việt chịu tác động qua những kênh nào khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới áp thuế qua lại.
Những công cụ được dùng, không chỉ có thuế
Thuế nhập khẩu là công cụ dễ thấy nhất, nhưng một cuộc căng thẳng thương mại thường dùng cả bộ công cụ. Đọc tin sẽ gặp những loại sau:
- Thuế nhập khẩu bổ sung: cộng thêm vào mức thuế thông thường cho một danh sách hàng cụ thể từ một nước, có thể vài phần trăm hoặc rất cao.
- Hạn ngạch: giới hạn số lượng được nhập trong một thời kỳ, quá mức thì chịu thuế cao hơn hoặc không được nhập.
- Kiểm soát xuất khẩu: cấm hoặc buộc xin phép khi bán sang một nước những hàng công nghệ cao, máy móc làm chip, phần mềm, nguyên liệu hiếm.
- Danh sách hạn chế doanh nghiệp: một số công ty nước ngoài bị cấm mua hàng, linh kiện từ nước áp lệnh nếu không có giấy phép.
- Hạn chế đầu tư: xét duyệt chặt hoặc chặn việc mua lại công ty, đầu tư vào ngành nhạy cảm.
- Hàng rào kỹ thuật, kiểm dịch: siết tiêu chuẩn, kiểm tra kéo dài khiến hàng nằm cảng lâu, dù không có thuế mới.
Hai bên thường đáp trả theo kiểu tương xứng: một bên áp thuế lên lượng hàng trị giá chừng nào thì bên kia áp lên lượng hàng tương đương, chọn những mặt hàng gây sức ép vào nhóm sản xuất, vùng kinh tế nhạy cảm của đối phương, như nông sản hay máy móc.
Ai thật sự trả tiền thuế
Hiểu lầm phổ biến nhất là nước bị áp thuế phải nộp tiền cho nước áp thuế. Trên thực tế, thuế nhập khẩu do doanh nghiệp nhập hàng nộp cho hải quan nước mình khi hàng qua biên giới. Nếu một nước áp thuế thêm một phần tư giá trị lên chiếc máy giặt nhập khẩu, thì công ty nhập máy giặt ở nước đó phải nộp khoản này trước khi lấy hàng.
Sau đó chi phí được chia lại. Nhà nhập khẩu có thể tăng giá bán lẻ, khi đó người tiêu dùng nước áp thuế trả. Họ có thể ép nhà sản xuất nước ngoài giảm giá xuất, khi đó nhà xuất khẩu trả một phần. Họ cũng có thể chịu lỗ, cắt bớt lợi nhuận. Một yếu tố khác là tỷ giá: đồng tiền của nước bị áp thuế yếu đi thì hàng của họ rẻ hơn khi quy đổi, bù lại một phần thuế.
Phần lớn các nghiên cứu kinh tế về các đợt áp thuế gần đây cho thấy người mua ở nước áp thuế gánh phần đáng kể, nhưng tỷ lệ khác nhau tuỳ mặt hàng. Hàng có nhiều nguồn thay thế thì nhà xuất khẩu phải giảm giá để giữ khách; hàng khó thay thì người mua chịu gần hết.
Ví dụ giả định: một cửa hàng nhập xe đạp điện bán với giá một nghìn đô la. Thuế thêm một trăm đô la mỗi chiếc. Nếu khách vẫn mua, cửa hàng tăng giá gần đủ một trăm. Nếu khách bỏ đi, cửa hàng đòi nhà máy giảm năm mươi, tự chịu ba mươi, khách trả thêm hai mươi.
Hàng hoá đổi hướng: chỗ Việt Nam vừa được vừa bị soi
Khi thuế làm hàng từ nước A vào nước B đắt lên, người mua ở nước B tìm nguồn khác, và nhà sản xuất ở nước A cũng tìm cách đặt sản xuất ở nước khác. Các nhà kinh tế gọi là chuyển hướng thương mại. Việt Nam, Mexico, một số nước Đông Nam Á là những nơi nhận thêm đơn hàng rõ rệt khi các nước lớn áp thuế qua lại.
Mặt được là đơn hàng, vốn đầu tư, việc làm. Mặt bị soi là xuất khẩu sang thị trường lớn tăng nhanh, thặng dư thương mại song phương tăng, và nước nhập khẩu bắt đầu đặt câu hỏi: hàng này làm thật ở Việt Nam, hay chỉ đi ngang để đổi xuất xứ? Các cuộc điều tra chống lẩn tránh thuế, chống bán phá giá với một số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam như thép, gỗ, pin mặt trời từng xuất hiện trong bối cảnh này.
Vì vậy doanh nghiệp làm hàng thật cũng phải lưu hồ sơ nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất kỹ hơn, để chứng minh được khi bị hỏi. Một lô hàng gian lận xuất xứ có thể kéo cả mặt hàng của nhiều doanh nghiệp làm ăn đàng hoàng vào diện điều tra.
Giới hạn của các luật chơi quốc tế
Tổ chức Thương mại Thế giới có cơ chế giải quyết tranh chấp. Một nước thấy bị áp thuế trái cam kết có thể kiện, ban hội thẩm xem xét và ra phán quyết. Nhưng từ cuối năm 2019, cơ quan phúc thẩm của tổ chức này không đủ thành viên để hoạt động, nên bên thua có thể kháng cáo vào một cơ quan không còn họp, và vụ việc treo lại.
Ngoại lệ an ninh quốc gia. Các hiệp định cho phép một nước hạn chế thương mại vì lý do an ninh. Nhiều biện pháp gần đây được viện dẫn theo hướng này, và việc nước khác phản đối trên bàn pháp lý không đơn giản.
Đàm phán song phương thường quyết định hơn phán quyết. Phần lớn các đợt căng thẳng được hạ nhiệt bằng thoả thuận giữa hai chính phủ, chẳng hạn cam kết mua thêm một lượng hàng, chứ không bằng một bản án quốc tế.
Không cơ chế nào ngăn được một nước tự đánh thuế cao lên người tiêu dùng của mình. Luật chơi quốc tế đặt ra cam kết và hậu quả, nhưng không có cảnh sát thương mại toàn cầu buộc một nước phải gỡ thuế ngay.
Từ thuế ở bên kia đại dương tới đời sống ở Việt Nam
Khi hai nền kinh tế lớn áp thuế qua lại, tác động lan về Việt Nam thường theo trình tự:
- Đơn hàng chuyển hướng sang Việt Nam, xuất khẩu một số ngành tăng, nhà máy tuyển thêm người.
- Vốn đầu tư vào khu công nghiệp tăng, giá thuê đất, nhà xưởng, nhà trọ quanh đó nhích lên.
- Nhập khẩu nguyên liệu từ nước bị áp thuế vào Việt Nam tăng theo, vì nhà máy cần đầu vào.
- Nước nhập khẩu tăng kiểm tra xuất xứ, mở điều tra với vài mặt hàng; doanh nghiệp nào bị áp thuế phòng vệ thì giảm đơn, cắt việc.
- Nếu căng thẳng làm kinh tế thế giới chậm lại, nhu cầu chung giảm, cả các ngành không dính trực tiếp cũng chịu theo.
Cùng một chuyện mà có kênh lợi, có kênh hại, và cán cân nghiêng về bên nào phụ thuộc vào từng ngành, từng thời điểm. Bản tin nào chỉ nói một mặt là đang thiếu nửa bức tranh.
Vì sao các nước vẫn chọn áp thuế dù tốn kém
Nếu thuế làm người tiêu dùng trong nước trả thêm tiền, vì sao chính phủ vẫn áp? Lý do được các chính phủ nêu ra thường thuộc vài nhóm, và mô tả chúng giúp đọc tin không bị ngạc nhiên. Nhóm thứ nhất là bảo vệ một ngành trong nước đang chịu cạnh tranh mạnh từ hàng nhập, giữ việc làm ở những vùng tập trung nhà máy. Nhóm thứ hai là an ninh: không muốn phụ thuộc nước ngoài về chip, thiết bị viễn thông, nguyên liệu quân sự hay dược phẩm.
Nhóm thứ ba là đòn mặc cả: áp thuế để buộc đối tác ngồi vào bàn đàm phán về những chuyện khác như mở cửa thị trường, sở hữu trí tuệ, trợ cấp doanh nghiệp. Khi đó mức thuế được công bố là một phần của cuộc thương lượng, có thể đổi rất nhanh. Nhóm thứ tư là nguồn thu ngân sách, dù với các nền kinh tế lớn, thuế nhập khẩu chỉ là phần nhỏ trong tổng thu.
Các nhà kinh tế tranh luận nhiều về hiệu quả của từng lý do, và câu trả lời khác nhau theo từng ngành. Với người đọc tin, điều hữu ích là nhận ra lý do nào đang được nêu, vì lý do quyết định cách thuế thay đổi: thuế mặc cả có thể gỡ khi có thoả thuận, thuế vì an ninh thường kéo dài.
Đọc một bản tin về căng thẳng thương mại
Phân biệt đe doạ, công bố và có hiệu lực. Một mức thuế được tuyên bố có thể bị hoãn, giảm hoặc miễn cho một số mặt hàng trước ngày áp dụng. Tự hỏi: đây là lời tuyên bố, quyết định đã ký, hay thuế đã thu từ ngày nào?
Đọc kỹ danh sách hàng. Thuế lên "hàng trị giá hàng trăm tỷ đô la" nghe lớn, nhưng có thể gồm nhiều mặt hàng được miễn trừ. Con số đáng xem là mức thuế bình quân thật sự đang thu và nhóm hàng cụ thể bị ảnh hưởng.
Thặng dư thương mại không phải tiền lời. Một nước xuất nhiều hơn nhập với nước kia không có nghĩa là "lấy tiền" của nước kia. Thặng dư phản ánh dòng hàng và dòng vốn, không phải lỗ lãi của một bên.
Nhìn cả hai chiều. Mỗi lệnh áp thuế thường kèm một lệnh đáp trả. Tin chỉ nói một vế dễ làm người đọc hiểu lệch mức độ căng thẳng. Một bản tin đủ ý thường nêu cả biện pháp, bên đáp trả, ngày hiệu lực và nhóm hàng chịu ảnh hưởng; thiếu một trong bốn thì nên đọc thêm nguồn khác trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Chiến tranh thương mại Mỹ Trung bắt đầu từ khi nào?
Các đợt áp thuế qua lại quy mô lớn giữa hai nước bắt đầu từ năm 2018 và tiếp diễn qua nhiều vòng sau đó, kèm theo các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ. Mức thuế và danh sách hàng thay đổi theo từng thời kỳ.
Ai trả thuế khi một nước áp thuế lên hàng nhập khẩu?
Doanh nghiệp nhập khẩu ở nước áp thuế nộp tiền cho hải quan nước đó. Sau đó chi phí được chia cho người tiêu dùng qua giá cao hơn, cho nhà nhập khẩu qua lợi nhuận mỏng hơn, và một phần cho nhà xuất khẩu nước ngoài nếu họ phải giảm giá.
Chiến tranh thương mại có lợi cho Việt Nam không?
Có kênh lợi như đơn hàng và vốn đầu tư chuyển hướng sang, và có kênh hại như bị soi xuất xứ, bị điều tra, nhu cầu thế giới chậm lại. Tác động thực tế khác nhau theo từng ngành và từng thời kỳ.
Kiểm soát xuất khẩu công nghệ là gì?
Là việc một nước cấm hoặc buộc xin giấy phép khi bán ra nước ngoài những hàng hoá, máy móc, phần mềm công nghệ cao. Mục đích là giới hạn khả năng của nước nhận tiếp cận công nghệ đó.
Tổ chức Thương mại Thế giới có ngăn được chiến tranh thương mại không?
Tổ chức này có cơ chế xử lý tranh chấp, nhưng cơ quan phúc thẩm không hoạt động từ cuối năm 2019 và nhiều biện pháp viện dẫn lý do an ninh. Vì vậy phần lớn căng thẳng được giải quyết bằng đàm phán giữa các nước.
Chuyển hướng thương mại là gì?
Là khi thuế hay rào cản làm hàng từ một nước đắt lên, người mua chuyển sang mua từ nước khác, hoặc nhà sản xuất dời nhà máy sang nước thứ ba. Dòng hàng đổi hướng chứ không mất đi.