Eo biển Bosphorus là dải nước hẹp chảy xuyên qua thành phố Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ, nối Biển Đen với biển Marmara; cùng với eo Dardanelles ở phía nam, nó tạo thành lối ra duy nhất từ Biển Đen tới Địa Trung Hải và đại dương, nên lúa mì, ngô, dầu hướng dương, dầu mỏ, phân bón, thép của các nước ven Biển Đen đều phải đi qua đây.
Khác với Malacca hay Hormuz, Bosphorus là một eo biển nằm giữa một đô thị hơn chục triệu dân: phà chở khách cắt ngang luồng tàu dầu, cầu treo bắc qua đầu, nhà cửa hai bên bờ sát mép nước. Đi qua đây với một con tàu dài vài trăm mét là thử thách thực sự. Bài này giải thích eo biển vận hành theo quy chế nào, vì sao nó quan trọng với lương thực thế giới, và vì sao người Việt ăn bánh mì, mì gói cũng có lý do để quan tâm.
Hẹp, cong, chảy xiết: vì sao Bosphorus khó đi
Bosphorus dài khoảng ba chục cây số, chỗ hẹp nhất chỉ chừng bảy trăm mét, hẹp hơn cả nhiều con sông lớn. Luồng tàu không thẳng mà uốn qua một số khúc ngoặt gấp, có chỗ tàu phải đổi hướng mạnh trong một quãng ngắn. Với tàu dài vài trăm mét, khúc cua như vậy giống lái xe container qua một ngã rẽ hẹp trong phố cổ.
Nước trong eo chảy theo hai lớp. Lớp mặt chảy từ Biển Đen xuống biển Marmara, vì Biển Đen nhận nhiều nước sông, ít mặn hơn. Lớp dưới, mặn và nặng hơn, chảy theo chiều ngược lại. Dòng mặt có lúc khá xiết, cộng thêm gió, làm tàu đi xuống phía nam khó giữ hướng ở các khúc cong. Mùa đông, sương mù dày có thể khiến nhà chức trách tạm dừng giao thông qua eo.
Thêm vào đó là mật độ giao thông địa phương: hàng trăm chuyến phà, tàu khách, thuyền cá cắt ngang luồng mỗi ngày. Đã từng có những vụ tàu lớn đâm vào nhà ven bờ hay va nhau gây cháy. Vì vậy Thổ Nhĩ Kỳ vận hành một hệ thống điều phối giao thông chặt, tàu lớn chở hàng nguy hiểm thường chỉ được đi một chiều mỗi lần, đi ban ngày, và phải xếp hàng chờ lượt ở hai đầu eo.
Quy chế qua eo: tự do cho tàu buôn, có quy định riêng cho tàu quân sự
Có một công ước riêng. Việc qua lại các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ chịu sự điều chỉnh của Công ước Montreux ký năm 1936. Theo đó, trong thời bình, tàu buôn mọi quốc gia được tự do đi qua, không phân biệt hàng hoá hay quốc tịch.
Thổ Nhĩ Kỳ quản lý, không đóng cửa tuỳ ý với tàu buôn. Thổ Nhĩ Kỳ điều phối an toàn, thu một số khoản phí dịch vụ như phí đèn biển, phí y tế, nhưng không thu phí qua eo như kênh đào và không chọn tàu buôn nào được đi.
Tàu quân sự có quy định riêng. Công ước đặt giới hạn đối với tàu quân sự, đặc biệt là tàu của các nước không ven Biển Đen, về cỡ tàu, thời gian ở lại, và có quy định khác khi có chiến tranh. Đây là lý do tên công ước hay xuất hiện trong tin quốc tế mỗi khi khu vực căng thẳng.
Hoa tiêu được khuyến khích mạnh. Tàu quá cảnh không phải lúc nào cũng bị bắt buộc nhận hoa tiêu, nhưng với tàu lớn, tàu chở hàng nguy hiểm, nhận hoa tiêu địa phương là thông lệ, vì không người lạ nào thuộc dòng chảy và khúc cua của eo bằng họ.
Nửa còn lại của hành trình: biển Marmara và eo Dardanelles
Ra khỏi Bosphorus, tàu chưa tới Địa Trung Hải. Nó băng qua biển Marmara, một vùng biển nội địa nhỏ nằm trọn trong lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, rồi vào eo Dardanelles dài hơn, rộng hơn Bosphorus một chút nhưng cũng có đoạn hẹp và dòng chảy mạnh. Qua Dardanelles, tàu ra biển Aegea, từ đó vào Địa Trung Hải. Người trong nghề vì vậy hay nói "các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ" thay vì chỉ Bosphorus.
Tổng cả hành trình từ cửa Biển Đen tới biển Aegea mất khoảng một ngày chạy tàu, chưa tính thời gian chờ. Vào những đợt đông tàu, mùa đông có sương mù, hay khi nhà chức trách siết kiểm tra, tàu dầu có thể neo chờ vài ngày ở hai đầu. Thời gian chờ này là một khoản chi phí: chủ tàu vẫn trả thuê tàu, lương thuỷ thủ, và người mua dầu phải chờ hàng.
Dardanelles cũng là nơi có cầu treo dài mới xây trong những năm gần đây, cho thấy Thổ Nhĩ Kỳ vừa coi các eo là tuyến hàng hải quốc tế, vừa là phần nối giữa hai nửa đất nước trên hai châu lục. Một nước kiểm soát cả hai bờ của một tuyến thương mại lớn như vậy là trường hợp hiếm, và đó là lý do vị trí của nước này luôn được nhắc trong mọi bản tin liên quan Biển Đen.
Biển Đen: kho lúa mì, ngô và dầu hướng dương
Vùng thảo nguyên quanh Biển Đen là một trong những vựa lúa lớn nhất thế giới. Các nước ven Biển Đen, đặc biệt là Nga và Ukraine, cùng với Romania, Bulgaria, đóng góp một phần rất lớn vào lượng lúa mì, ngô, lúa mạch xuất khẩu toàn cầu. Dầu hướng dương còn tập trung hơn: phần lớn lượng xuất khẩu của thế giới đến từ khu vực này (số liệu tham khảo, thay đổi theo năm và mùa vụ).
Ngoài lương thực, Biển Đen còn là lối ra cho dầu thô của Kazakhstan qua một đường ống tới cảng ven Biển Đen, dầu và sản phẩm dầu của Nga, phân bón, thép, quặng. Tất cả những thứ đó nếu đi đường biển đều phải qua Bosphorus. Không có kênh đào hay eo biển nào khác thay thế được; đường bộ và đường sắt qua châu Âu chỉ chở được một phần nhỏ.
Khi xung đột trong khu vực khiến tàu ngũ cốc bị đình trệ, thế giới thấy rõ vai trò này: giá lúa mì, ngô trên các sàn giao dịch dao động mạnh, các nước nhập khẩu lương thực ở Trung Đông, Bắc Phi lo thiếu hàng. Năm 2022 đã có một thoả thuận do Liên Hợp Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ làm trung gian để mở hành lang cho tàu ngũ cốc rời các cảng ven Biển Đen, với việc kiểm tra tàu được tiến hành ở Istanbul. Chi tiết này cho thấy eo biển không chỉ là con đường mà còn là nơi đặt cơ chế kiểm soát.
Từ một con tàu chờ ở Bosphorus tới bát mì ở Việt Nam
Việt Nam không phụ thuộc trực tiếp nhiều vào lúa mì Biển Đen, nhưng giá lương thực thế giới là một thị trường liên thông. Chuỗi truyền dẫn có thể hình dung thế này:
- Tàu ngũ cốc rời cảng Biển Đen chậm lại hoặc ít đi vì rủi ro, phí bảo hiểm cao, hay thời tiết làm Bosphorus tắc.
- Người mua ở Bắc Phi, Trung Đông chuyển sang mua lúa mì từ Úc, Canada, Mỹ, Argentina. Nhu cầu với các nguồn này tăng.
- Giá lúa mì trên các sàn giao dịch quốc tế tăng. Việt Nam nhập phần lớn lúa mì từ các nguồn như Úc, Mỹ, Canada, nên dù hàng của mình không đi qua Bosphorus, giá vẫn tăng theo mặt bằng chung.
- Nhà máy bột mì trong nước mua nguyên liệu đắt hơn. Sau vài tháng, giá bột mì cho lò bánh mì, nhà máy mì ăn liền, bánh kẹo, và một phần thức ăn chăn nuôi, nhích lên.
- Người tiêu dùng có thể thấy ổ bánh mì nhỏ đi một chút hay gói mì tăng vài trăm đồng. Ví dụ giả định, mức tăng thực tế phụ thuộc tỷ giá, tồn kho và chính sách giá của từng doanh nghiệp.
Độ trễ giữa tin ở Bosphorus và giá ở cửa hàng thường tính bằng tháng, vì nhà máy có hàng tồn và hợp đồng mua trước. Vì vậy một tin ngắn hạn không có nghĩa giá trong nước đổi ngay hôm sau.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm: Thổ Nhĩ Kỳ có thể đóng Bosphorus với tàu buôn bất kỳ lúc nào. Thực tế: công ước bảo đảm tự do qua lại cho tàu buôn trong thời bình. Những gì Thổ Nhĩ Kỳ quyết là an toàn giao thông, thời gian, thứ tự, và quy định với tàu quân sự theo công ước.
Hiểu lầm: Bosphorus chỉ quan trọng với dầu mỏ. Thực tế: với người tiêu dùng thế giới, lương thực đi qua đây có lẽ quan trọng hơn. Tàu ngũ cốc chiếm một phần lớn lượt tàu hàng rời qua eo.
Hiểu lầm: tàu xếp hàng dài ở Bosphorus nghĩa là có khủng hoảng. Thực tế: tàu chở dầu lớn xếp hàng chờ là chuyện thường, nhất là mùa đông khi sương mù, hoặc khi nhà chức trách kiểm tra giấy tờ bảo hiểm. Muốn biết có bất thường không, cần so thời gian chờ với mức thường lệ.
Hiểu lầm: đổi tên gọi nghĩa là đổi quy chế. Thực tế: trong tin quốc tế có thể gặp tên tiếng Thổ "Istanbul Boğazı" hay tên tiếng Anh "Bosporus" viết khác chút. Đều là một eo biển, cùng một quy chế.
Đọc một bản tin về Bosphorus và Biển Đen
Một số mẹo để hiểu đúng các bản tin dạng này:
- "Thời gian chờ qua eo tăng": tăng do thời tiết, do kiểm tra bảo hiểm, hay do rủi ro an ninh? Ba nguyên nhân có ý nghĩa rất khác nhau.
- "Xuất khẩu ngũ cốc Biển Đen giảm": xem giảm theo tháng hay theo niên vụ. Mùa thu hoạch làm lượng tàu dao động mạnh theo mùa.
- Giá lúa mì: tin thường dẫn giá kỳ hạn trên sàn giao dịch, không phải giá bột mì ở Việt Nam. Hai giá đi cùng hướng nhưng khác biên độ và lệch thời gian.
- Nhắc tới Công ước Montreux: thường liên quan tàu quân sự, ít khi ảnh hưởng tàu buôn.
- "Hành lang ngũ cốc": hỏi ai bảo đảm, kiểm tra ở đâu, còn hiệu lực không? Các thoả thuận kiểu này có thời hạn và có thể không được gia hạn.
Khi đọc tin về Biển Đen, hãy giữ cách nhìn của người làm thương mại: bao nhiêu tàu đi được, phí bảo hiểm bao nhiêu, giá trên sàn ra sao. Đó là những con số chạm tới bát mì, ổ bánh mì, còn các tuyên bố chính trị thì để dành cho người theo dõi chuyên sâu.
Câu hỏi thường gặp
Eo biển Bosphorus nối những vùng biển nào?
Eo biển Bosphorus nối Biển Đen ở phía bắc với biển Marmara ở phía nam. Từ biển Marmara, tàu đi qua eo Dardanelles để vào biển Aegea thuộc Địa Trung Hải, nên hai eo này cùng được gọi là các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ.
Công ước Montreux quy định gì?
Công ước Montreux năm 1936 điều chỉnh việc qua lại các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ. Tàu buôn được tự do đi qua trong thời bình, còn tàu quân sự, nhất là của các nước không ven Biển Đen, chịu giới hạn về cỡ tàu và thời gian ở lại.
Vì sao Bosphorus khó đi với tàu lớn?
Eo hẹp, có những khúc ngoặt gấp, dòng nước mặt chảy xiết từ Biển Đen xuống, lại có nhiều phà và tàu khách cắt ngang. Vì vậy tàu lớn chở hàng nguy hiểm thường được điều phối đi một chiều, đi ban ngày và nhận hoa tiêu địa phương.
Biển Đen xuất khẩu những mặt hàng gì quan trọng?
Biển Đen là lối ra của lúa mì, ngô, lúa mạch, dầu hướng dương từ vùng thảo nguyên rộng lớn, cùng với dầu thô, phân bón, thép và quặng. Lượng lương thực từ đây chiếm một phần đáng kể thương mại lương thực thế giới.
Tin về Bosphorus có ảnh hưởng tới giá bánh mì ở Việt Nam không?
Có thể, nhưng gián tiếp và chậm. Việt Nam nhập lúa mì chủ yếu từ các nguồn khác, song khi tàu ngũ cốc Biển Đen bị gián đoạn, giá lúa mì thế giới tăng, sau vài tháng có thể đi vào giá bột mì trong nước.
Đi qua Bosphorus có phải trả phí không?
Không có phí qua eo kiểu kênh đào. Tàu trả một số phí dịch vụ như phí đèn biển, phí y tế theo quy định, và trả phí hoa tiêu, lai dắt nếu sử dụng, chứ không trả tiền để được quyền đi qua.