Hạt cà phê từ một vườn ở Tây Nguyên thường đi qua thương lái hoặc đại lý, nhà máy sơ chế và phân loại, doanh nghiệp xuất khẩu, tàu container, rồi tới xưởng rang ở nước tiêu thụ trước khi vào ly. Phần lớn giá một ly cà phê ở quán châu Âu nằm ở khâu rang, thương hiệu, mặt bằng, nhân công tại chỗ; tiền cho hạt cà phê nhân chỉ là phần nhỏ.
Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu cà phê lớn nhất thế giới, chủ yếu là cà phê vối, còn gọi là robusta, loại hạt đậm, nhiều caffeine, hay dùng cho cà phê pha phin, cà phê hoà tan và phối trộn espresso. Bài này đi theo hạt cà phê qua từng chặng để thấy chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu vận hành ra sao: ai làm gì, vì sao rang lại ở nước khác, cái gì ở xa có thể làm giá ở vườn thay đổi.
Hành trình của một bao cà phê nhân
Một chuỗi điển hình cho cà phê vối xuất khẩu, mô tả ở mức phổ biến; mỗi doanh nghiệp, mỗi vùng có khác biệt:
- Ở vườn: nông hộ hái quả, phơi trên sân xi măng hay bạt, hoặc bán quả tươi. Phần lớn vườn nhỏ, mỗi hộ vài ha trở xuống.
- Thương lái, đại lý: gom hàng từ nhiều hộ, có khi ứng tiền phân bón trước mùa, mua theo giá ngày hoặc ký gửi chờ giá.
- Nhà máy sơ chế: xát vỏ, sấy về độ ẩm chuẩn, sàng phân cỡ hạt, loại hạt đen, hạt vỡ, tạp chất. Khâu này quyết định cà phê đạt hạng nào.
- Doanh nghiệp xuất khẩu: ký hợp đồng với nhà nhập khẩu hoặc tập đoàn thương mại nông sản quốc tế, đóng bao hoặc đổ rời vào container lót túi, làm giấy tờ chất lượng, kiểm dịch.
- Đường biển: container ra cảng phía Nam, đi các cảng lớn ở châu Âu, châu Á, châu Mỹ; chuyến sang châu Âu mất vài tuần.
- Nhà nhập khẩu, kho cảng: cà phê nằm kho chờ bán cho các nhà rang; một phần được lưu ở kho được sàn giao dịch hàng hoá chứng nhận.
- Xưởng rang, nhà máy hoà tan: phối trộn hạt từ nhiều nước, rang, xay, đóng gói theo thương hiệu.
- Quán, siêu thị: bán tới người uống.
Từ lúc hái tới lúc vào ly có thể mất nhiều tháng. Cà phê nhân giữ được lâu nếu khô và kín, nên nó đi được quãng đường dài trước khi ai đó rang.
Vì sao rang ở nước người uống chứ không rang tại Việt Nam
Một câu hỏi rất hay gặp: sao không rang luôn ở Việt Nam rồi bán cà phê rang, để giữ thêm giá trị? Có vài lý do mang tính kỹ thuật và thị trường. Cà phê rang mất hương khá nhanh, chỉ vài tuần là kém đi, nên các nhà rang muốn rang gần nơi tiêu thụ. Cà phê nhân thì bền hơn nhiều, chở xa không sao.
Lý do thứ hai là phối trộn. Một gói cà phê bán ở siêu thị châu Âu thường trộn hạt từ nhiều nước để giữ hương vị ổn định quanh năm, khi một nước mất mùa thì thay bằng nước khác. Việc trộn này làm ở nhà máy rang, nơi có đủ hạt từ khắp nơi.
Lý do thứ ba là thương hiệu và kênh bán. Giá trị lớn nhất nằm ở thương hiệu quen thuộc với người tiêu dùng nước đó và ở hệ thống phân phối. Doanh nghiệp Việt Nam muốn bán cà phê rang ra nước ngoài phải xây thương hiệu ở thị trường xa, tốn kém và lâu.
Dù vậy, một phần cà phê Việt Nam đã được chế biến sâu trong nước thành cà phê hoà tan, cà phê rang xay, xuất đi nhiều nước, và cà phê đặc sản cũng được rang để bán cho thị trường ngách. Tỷ lệ chế biến sâu là con số ngành cà phê hay theo dõi, vì nó cho biết bao nhiêu phần giá trị được giữ lại trong nước thay vì chảy sang nơi rang.
Một ly cà phê ở quán châu Âu: tiền đi đâu
Ví dụ giả định, chia theo tỷ lệ gần đúng để hình dung, không phải số liệu đo của quán nào. Một ly cà phê sữa bán ở quán trung tâm một thành phố châu Âu:
| Khoản trong giá ly | Phần tương đối | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thuê mặt bằng, điện nước | Lớn | Trung tâm thành phố đắt, đây thường là khoản nặng nhất. |
| Nhân công pha chế, phục vụ | Lớn | Lương ở nước giàu cao hơn nhiều so với nước trồng. |
| Sữa, đường, cốc, nắp | Đáng kể | Sữa có khi đắt hơn cả phần cà phê trong ly. |
| Thuế, lợi nhuận quán | Đáng kể | Tuỳ quy định từng nước. |
| Cà phê đã rang | Nhỏ | Gồm công rang, thương hiệu, vận chuyển trong nước. |
| Phần về tới người trồng | Rất nhỏ | Thường chỉ vài phần trăm giá ly. |
Vì thế khi giá cà phê nhân thế giới tăng mạnh, giá một ly ở quán châu Âu chỉ nhích nhẹ; còn khi giá nhân giảm, người uống gần như không thấy ly rẻ đi. Người trồng lại cảm nhận rất rõ, vì cà phê là gần như toàn bộ thu nhập của họ.
Những thứ ở xa làm giá ở vườn thay đổi
Thời tiết ở các nước trồng lớn khác. Sương giá hay hạn hán ở một nước trồng cà phê lớn ở Nam Mỹ có thể làm giá thế giới tăng, nông dân Tây Nguyên được giá dù vườn mình không đổi. Ngược lại, mùa bội thu ở nơi khác kéo giá xuống.
Sàn giao dịch hàng hoá. Giá cà phê vối thường tham chiếu giá hợp đồng tương lai trên sàn ở Luân Đôn, giá cà phê chè tham chiếu sàn ở New York. Thương lái ở Đắk Lắk theo dõi bảng giá sàn hằng ngày, và giá thu mua trong nước đi theo đó cộng trừ một khoản chênh.
Đồng đô la. Cà phê niêm yết theo đô la, nên tỷ giá đổi thì số tiền đồng doanh nghiệp xuất khẩu nhận được cũng đổi, kéo theo giá thu mua.
Cước tàu và phí cảng. Cước sang châu Âu tăng thì chênh lệch giữa giá sàn và giá tại vườn nới rộng.
Quy định của thị trường nhập khẩu. Liên minh châu Âu đã thông qua quy định yêu cầu doanh nghiệp chứng minh cà phê và một số nông sản khác không trồng trên đất mới phá rừng, kèm dữ liệu vị trí vườn. Vườn nào có hồ sơ rõ ràng sẽ dễ bán vào thị trường này hơn.
Kênh truyền về người Việt và cách đọc tin cà phê
Cà phê là sinh kế của hàng trăm nghìn hộ ở Tây Nguyên và một phần Đông Nam Bộ. Khi giá cao, cả vùng sôi động: người trồng sửa nhà, mua xe, các đại lý vật tư bán phân bón chạy, có người chặt cây trồng khác để chuyển sang cà phê. Khi giá thấp kéo dài, nông dân chuyển bớt sang sầu riêng, hồ tiêu, bơ; vài năm sau sản lượng cà phê giảm, và chu kỳ lặp lại.
Đọc tin cà phê, vài thuật ngữ hay gặp: cà phê nhân là hạt đã bóc vỏ chưa rang; giá trừ lùi là giá chốt theo sàn trừ một khoản chênh; ký gửi là nông dân gửi hàng ở đại lý, chốt giá sau. Câu hỏi nên tự đặt: giá được nói là giá sàn quốc tế, giá xuất khẩu hay giá thu mua tại vườn? Ba giá này khác nhau một khoảng đáng kể.
Con số dễ hiểu sai là kim ngạch xuất khẩu cà phê tăng vọt. Kim ngạch có thể tăng vì giá tăng trong khi sản lượng giảm. Muốn biết vụ mùa tốt hay xấu, xem sản lượng tính bằng tấn, không chỉ xem số tiền. Một bản tin nói "xuất khẩu kỷ lục" trong năm mất mùa không mâu thuẫn, nó chỉ đang nói về giá.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm: giá cà phê ở quán nước ngoài cao nghĩa là người trồng được nhiều. Phần về tới người trồng là phần nhỏ trong giá ly; mặt bằng, nhân công, sữa và thương hiệu ở nước tiêu thụ chiếm phần lớn.
Hiểu lầm: thương lái tự ý ép giá. Thương lái có lợi nhuận và có lúc tận dụng thông tin chênh lệch, nhưng phần lớn giá thu mua đi theo giá sàn quốc tế, tỷ giá, cước tàu và chất lượng hạt. Hiểu cơ chế giúp người trồng mặc cả có căn cứ hơn.
Hiểu lầm: robusta là cà phê kém. Robusta và arabica là hai loài khác nhau với đặc tính khác nhau, mỗi loại có thị trường riêng. Robusta chất lượng cao và chế biến kỹ vẫn được trả giá tốt.
Hiểu lầm: xuất khẩu nhiều thì người Việt uống ít cà phê ngon. Thị trường trong nước và xuất khẩu dùng những loại hạt, hạng hạt khác nhau. Cà phê ngon hay không phụ thuộc nhiều hơn vào khâu hái chín, sơ chế và rang, chứ không phải vào chuyện hạt tốt bị xuất hết.
Chuỗi ngắn hơn: cà phê đặc sản và mua thẳng từ vùng trồng
Bên cạnh chuỗi lớn chở hàng chục nghìn container mỗi năm, có một chuỗi nhỏ hơn đang lớn dần: cà phê đặc sản. Ở đây quả được hái chọn quả chín, sơ chế theo nhiều cách như phơi nguyên quả, lên men có kiểm soát, sấy chậm, mỗi lô nhỏ được chấm điểm hương vị riêng. Người mua là các xưởng rang nhỏ ở Nhật, Hàn, châu Âu, Mỹ và ngày càng nhiều quán trong nước.
Chuỗi này ngắn hơn: xưởng rang có khi mua thẳng từ hợp tác xã hay nông trại, bỏ qua vài lớp trung gian, trả giá cao hơn hẳn giá sàn, đổi lại đòi chất lượng đồng đều và câu chuyện truy xuất rõ ràng tới từng vườn. Lượng hàng nhỏ, thường đi theo lô lẻ ghép container, đôi khi đi máy bay cho lô mẫu.
Với người trồng, đây là cách thoát một phần khỏi nhịp lên xuống của giá sàn, nhưng không dễ: tốn công hái chọn, cần sân phơi, máy sấy, kiến thức sơ chế, và phải tìm được người mua ổn định. Đó là một lựa chọn thêm, không thay được chuỗi hàng hoá lớn, vì phần lớn thế giới vẫn uống cà phê phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê Việt Nam xuất khẩu chủ yếu dưới dạng nào?
Phần lớn xuất khẩu dưới dạng cà phê nhân, tức hạt đã bóc vỏ, sấy khô, chưa rang. Một phần được chế biến trong nước thành cà phê hoà tan và rang xay trước khi xuất đi.
Vì sao cà phê thường được rang ở nước tiêu thụ?
Vì cà phê rang mất hương nhanh, còn cà phê nhân bảo quản được lâu. Nhà rang cũng cần trộn hạt từ nhiều nước để giữ hương vị ổn định, và thương hiệu, kênh bán nằm ở nước tiêu thụ.
Giá cà phê trong nước theo giá nào?
Giá thu mua thường tham chiếu giá hợp đồng tương lai trên các sàn giao dịch quốc tế, cộng trừ một khoản chênh tuỳ chất lượng, cước tàu và tỷ giá. Vì vậy giá ở vườn thay đổi gần như hằng ngày.
Người trồng cà phê nhận được bao nhiêu phần trong giá một ly ở nước ngoài?
Chỉ một phần nhỏ, thường vài phần trăm giá ly ở quán nước giàu. Phần lớn giá nằm ở mặt bằng, nhân công, sữa, cốc, thuế và thương hiệu ở nơi bán.
Quy định chống phá rừng của châu Âu ảnh hưởng gì tới cà phê Việt Nam?
Doanh nghiệp bán cà phê vào Liên minh châu Âu cần chứng minh hạt không đến từ đất mới phá rừng, kèm dữ liệu vị trí vườn. Vườn và đại lý có hồ sơ minh bạch sẽ có lợi thế khi bán cho doanh nghiệp xuất khẩu.
Vì sao giá cà phê thế giới tăng mà giá ly cà phê ở quán gần như không đổi?
Vì hạt cà phê chỉ chiếm phần nhỏ trong giá ly; các chi phí khác như mặt bằng và nhân công không đổi theo giá hạt. Người trồng thì cảm nhận rõ vì cà phê là nguồn thu chính.