ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Thủ tướng Nhật được chọn thế nào: Quốc hội hai viện và bầu cử sớm

Quốc hội Nhật bầu thủ tướng, Chúng nghị viện có tiếng nói quyết định. Cử tri viết tay tên ứng viên, bầu cử sớm do thủ tướng chọn thời điểm, bầu cử nội bộ đảng.

Japanese ballot hall scene: an older man in a navy blue cardigan writes by hand on a blank slip at a wooden booth, then steps to a metal ballot box, quiet afternoon light

Thủ tướng Nhật do Quốc hội bầu ra, và khi hai viện bầu hai người khác nhau thì lựa chọn của Chúng nghị viện, tức hạ viện, là quyết định cuối cùng; trên thực tế, ai làm lãnh đạo đảng hoặc liên minh nắm đa số Chúng nghị viện thì gần như chắc trở thành thủ tướng. Người dân không bầu thủ tướng trực tiếp, họ bầu nghị sĩ hai viện theo hai lịch khác nhau.

Vì vậy nhiều lần thủ tướng Nhật thay đổi chỉ sau một cuộc bầu lãnh đạo trong nội bộ đảng cầm quyền, không cần tổng tuyển cử. Hiểu cơ chế này giúp bạn đọc đúng những dòng tin như "Nhật có thủ tướng mới", "thủ tướng giải tán Chúng nghị viện", hay "bầu cử Tham nghị viện được coi là phép thử".

Hai viện của Quốc hội Nhật khác nhau ở đâu

Hai viện có nhịp bầu và sức nặng khác nhau, đây là chỗ nhiều người đọc tin hay lẫn:

Chúng nghị viện (hạ viện)Tham nghị viện (thượng viện)
Số ghế465Khoảng gần 250
Nhiệm kỳ4 năm, nhưng có thể bị giải tán sớm6 năm, không bị giải tán
Nhịp bầuBầu toàn bộ, khi hết nhiệm kỳ hoặc khi giải tánBầu một nửa số ghế mỗi 3 năm
Cách bầuPhần lớn ghế theo khu vực một ghế, phần còn lại theo tỷ lệ ở các khối vùngMột phần theo tỉnh, một phần theo tỷ lệ toàn quốc
Sức nặngQuyết định khi hai viện bất đồng về thủ tướng, ngân sách, hiệp ướcCó thể làm chậm hoặc chặn luật thường nếu hạ viện không đủ hai phần ba

Số ghế và cách chia ghế có thể được điều chỉnh qua các lần sửa luật bầu cử, nên khi đọc tin bạn nên lấy con số trong bài làm chuẩn cho thời điểm đó. Điều ít thay đổi là nguyên tắc: Chúng nghị viện mạnh hơn, Tham nghị viện ổn định hơn.

Bầu cử sớm: thủ tướng chọn thời điểm

Nhiệm kỳ của Chúng nghị viện là bốn năm, nhưng phần lớn các kỳ bầu cử thời hậu chiến không chờ đủ bốn năm. Thủ tướng, thông qua nội các, có thể đề nghị Thiên hoàng ban chiếu giải tán Chúng nghị viện, và một cuộc tổng tuyển cử phải diễn ra trong vòng bốn mươi ngày sau đó. Thiên hoàng chỉ làm thủ tục nghi lễ, quyết định thật nằm ở nội các.

Vì vậy chọn thời điểm giải tán là một quyết định chiến lược của thủ tướng: thường là lúc tỷ lệ ủng hộ còn tốt, sau một sự kiện ngoại giao, hoặc ngay sau khi mới nhậm chức để có tính chính danh từ cử tri. Báo chí Nhật theo dõi từng tín hiệu nhỏ về khả năng giải tán, và câu hỏi "khi nào giải tán" là đề tài thường trực trên tin chính trị.

Ngược lại, Tham nghị viện không bị giải tán, cứ ba năm bầu một nửa theo lịch cố định. Cuộc bầu này vì thế hay được coi là phép thử giữa kỳ đối với chính phủ. Nếu phe cầm quyền mất đa số ở Tham nghị viện, họ vẫn giữ chính phủ nhờ hạ viện, nhưng luật thường khó qua hơn, báo chí Nhật gọi đó là "Quốc hội xoắn".

Những chi tiết bầu cử Nhật ít người biết

Cử tri viết tay tên ứng viên. Ở phần lớn các cuộc bầu, cử tri không đánh dấu vào ô có sẵn mà tự viết tên ứng viên hoặc tên đảng lên lá phiếu trống. Nhân viên kiểm phiếu phải đọc chữ viết tay, và những phiếu viết gần đúng tên vẫn có thể được tính nếu xác định được ý cử tri.

Ứng cử kép. Một ứng viên có thể vừa đứng ở khu vực một ghế vừa có tên trong danh sách tỷ lệ. Thua ở khu vực nhưng sát nút, người đó vẫn có thể vào Chúng nghị viện qua danh sách, tùy tỷ lệ phiếu so với người thắng. Báo chí gọi là "hồi sinh".

Chiến dịch ngắn và nhiều giới hạn. Thời gian vận động chính thức chỉ khoảng hai tuần hoặc ngắn hơn. Luật hạn chế nhiều hình thức, chẳng hạn không được đi gõ cửa từng nhà vận động. Cảnh quen là xe vận động chạy chậm qua phố, loa nhắc tên ứng viên, và ứng viên đứng ở cửa ga buổi sáng chào người đi làm.

Hệ thống song song. Phần ghế khu vực và phần ghế tỷ lệ được tính riêng, không bù trừ nhau như ở Đức, nên đảng lớn thắng nhiều khu vực vẫn được lợi rõ.

Ngày bầu là Chủ nhật. Các cuộc bầu cử quốc gia thường diễn ra vào Chủ nhật, và cử tri bận có thể bỏ phiếu sớm tại các điểm mở trước đó vài ngày.

Bầu lãnh đạo đảng: nơi thủ tướng thật sự được chọn

Trong phần lớn thời kỳ hậu chiến, một đảng giữ vị trí cầm quyền gần như liên tục, có lúc đơn độc, có lúc liên minh với đảng nhỏ hơn. Vì vậy người làm thủ tướng thường là người vừa thắng cuộc bầu lãnh đạo trong nội bộ đảng đó. Cuộc bầu nội bộ có luật riêng: nghị sĩ của đảng bỏ phiếu, cùng với phiếu của thành viên đảng trên cả nước được quy đổi, và có thể có vòng hai giữa hai người dẫn đầu.

Khi một thủ tướng mất uy tín hoặc tự rút, đảng tổ chức bầu lãnh đạo mới, rồi Quốc hội họp bầu người đó làm thủ tướng. Cả quá trình có thể chỉ kéo dài vài tuần, và tổng tuyển cử, nếu có, thường đến sau, theo thời điểm thủ tướng mới chọn. Đây là lý do nước Nhật có những giai đoạn thay thủ tướng khá dày, mỗi người chỉ làm khoảng một năm.

Với người đọc tin, câu "cuộc đua kế nhiệm" ở Nhật thường là cuộc đua trong một đảng chứ không phải cuộc bầu toàn dân. Nên xem ai có quyền bỏ phiếu trong cuộc bầu đó, lịch các vòng ra sao, và đa số của đảng ở hai viện còn vững không.

Hiểu lầm hay gặp về chính trị Nhật

"Thiên hoàng là người đứng đầu chính phủ." Hiến pháp Nhật sau chiến tranh xác định Thiên hoàng là biểu tượng của quốc gia, không có quyền về chính sự. Người đứng đầu chính phủ là thủ tướng, chịu trách nhiệm trước Quốc hội.

"Thua bầu Tham nghị viện thì chính phủ phải đổ." Chính phủ dựa vào đa số ở Chúng nghị viện. Thua ở Tham nghị viện làm việc thông qua luật khó hơn, có khi khiến thủ tướng chịu trách nhiệm chính trị và từ chức, nhưng hiến pháp không buộc chính phủ phải giải tán.

"Nhật chỉ có một đảng nên không có cạnh tranh." Nhật có nhiều đảng cạnh tranh trong mọi kỳ bầu, và đã có giai đoạn phe đối lập giành quyền điều hành. Việc một đảng cầm quyền lâu năm là kết quả bầu cử qua nhiều kỳ, không phải quy định.

"Thủ tướng có nhiệm kỳ bốn năm." Bốn năm là nhiệm kỳ tối đa của Chúng nghị viện, không phải của thủ tướng. Thủ tướng ở lại khi còn được đảng và đa số hạ viện ủng hộ, có người làm vài tháng, có người làm nhiều năm qua nhiều kỳ bầu cử.

"Bầu cử sớm là dấu hiệu khủng hoảng." Ở Nhật bầu cử sớm là thông lệ, phần lớn là lựa chọn chiến thuật của thủ tướng chứ không do khủng hoảng. Đọc tin, nên tìm lý do giải tán mà thủ tướng nêu và bối cảnh tỷ lệ ủng hộ lúc đó.

Kênh truyền về Việt Nam

Nhật là một trong những đối tác kinh tế lớn của Việt Nam, nên thay đổi chính phủ ở Tokyo đi về đây qua các kênh khá rõ:

  • Lao động và du học: cộng đồng người Việt ở Nhật đông, gồm thực tập sinh, lao động kỹ năng và du học sinh. Chính sách tiếp nhận lao động nước ngoài được chính phủ và Quốc hội Nhật điều chỉnh theo từng giai đoạn, ảnh hưởng trực tiếp tới hàng chục nghìn gia đình có người đi làm.
  • Đồng yên: chính sách tài khóa của chính phủ mới và quan hệ với ngân hàng trung ương Nhật tác động tới đồng yên, kéo theo giá trị khoản lương gửi về của người lao động khi đổi sang tiền Việt.
  • Đầu tư và vốn vay phát triển: doanh nghiệp Nhật có nhiều nhà máy tại Việt Nam, và Nhật là nguồn vốn vay ưu đãi lớn cho hạ tầng. Ưu tiên đối ngoại của nội các ảnh hưởng tới nhịp các dự án.
  • Hàng xuất khẩu: thủy sản, dệt may, đồ gỗ, linh kiện của Việt Nam vào Nhật chịu ảnh hưởng của nhu cầu tiêu dùng và tỷ giá yên.

Ví dụ giả định: một thực tập sinh ở tỉnh Aichi nhận lương tính bằng yên và gửi về quê ở Nghệ An mỗi tháng. Khi đồng yên yếu đi đáng kể, cùng số yên ấy đổi ra ít tiền Việt hơn. Biến động này phần lớn đến từ chính sách tiền tệ và lãi suất, nhưng những thay đổi chính phủ có thể làm thị trường dao động thêm.

Cách đọc một bản tin bầu cử Nhật

Vài thuật ngữ và câu hỏi giúp không hiểu sai:

  • "Đa số ổn định" và "đa số tuyệt đối": báo chí Nhật có các mốc riêng, như đủ ghế để chủ trì mọi ủy ban, hoặc đủ hai phần ba để vượt Tham nghị viện. Mỗi mốc có ý nghĩa thực tế khác nhau.
  • "Tỷ lệ ủng hộ nội các": thăm dò định kỳ, hay được dùng để đoán thời điểm giải tán, nhưng nó là ảnh chụp tâm lý, không phải kết quả bầu.
  • "Tỷ lệ đi bầu": ở Nhật tỷ lệ này thường chỉ khoảng hơn một nửa cử tri trong các kỳ gần đây, số liệu tham khảo, thay đổi theo kỳ.
  • Câu hỏi nên đặt: đây là bầu Chúng nghị viện hay Tham nghị viện? Phe cầm quyền có còn đa số ở cả hai viện không? Thủ tướng thay đổi do tổng tuyển cử hay do bầu cử nội bộ đảng?

Con số dễ hiểu sai nhất là số ghế "mất" của phe cầm quyền sau bầu Tham nghị viện. Vì chỉ một nửa số ghế được bầu, phải cộng với nửa không bầu lần này mới biết phe đó còn đa số hay không.

Câu hỏi thường gặp

Ai bầu thủ tướng Nhật?

Quốc hội Nhật bầu thủ tướng. Nếu hai viện chọn hai người khác nhau và không thống nhất được, lựa chọn của Chúng nghị viện là quyết định cuối cùng.

Chúng nghị viện và Tham nghị viện khác nhau thế nào?

Chúng nghị viện có nhiệm kỳ bốn năm, có thể bị giải tán, và có tiếng nói quyết định về thủ tướng, ngân sách, hiệp ước. Tham nghị viện có nhiệm kỳ sáu năm, mỗi ba năm bầu một nửa và không bị giải tán.

Vì sao Nhật hay có bầu cử sớm?

Vì thủ tướng, qua nội các, có thể đề nghị giải tán Chúng nghị viện bất cứ lúc nào trong nhiệm kỳ. Thủ tướng thường chọn thời điểm có lợi, nên phần lớn các kỳ bầu không chờ đủ bốn năm.

Vì sao Nhật thay thủ tướng mà không bầu cử?

Vì thủ tướng là lãnh đạo của đảng hoặc liên minh nắm đa số hạ viện. Khi đảng cầm quyền bầu lãnh đạo mới, Quốc hội bầu người đó làm thủ tướng, tổng tuyển cử có thể diễn ra sau theo lựa chọn của thủ tướng mới.

Cử tri Nhật bỏ phiếu như thế nào?

Ở phần lớn các cuộc bầu, cử tri tự viết tay tên ứng viên hoặc tên đảng lên lá phiếu trống rồi bỏ vào hòm phiếu. Ngày bầu thường là Chủ nhật, và có thể bỏ phiếu sớm trước đó vài ngày.

Thiên hoàng có vai trò gì trong bầu cử?

Thiên hoàng chỉ thực hiện các thủ tục nghi lễ như ban chiếu giải tán hạ viện và bổ nhiệm thủ tướng theo quyết định của Quốc hội và nội các. Thiên hoàng không có quyền chính trị và không tham gia chọn người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138