Một hiệp định thương mại chạm tới người Việt qua năm kênh chính: giá hàng nhập khẩu, đơn hàng của các ngành xuất khẩu, dòng vốn đầu tư, những cam kết ngoài thuế như lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ, và tiêu chuẩn hàng hoá doanh nghiệp phải theo. Tác động đến dần theo lộ trình nhiều năm, không phải ngay hôm ký.
Tin "Việt Nam ký hiệp định mở cửa thị trường hàng trăm triệu dân" xuất hiện khá thường xuyên, kèm những con số rất lớn. Bài này không đi vào từng hiệp định cụ thể, mà giải thích cơ chế chung: một văn kiện ký giữa các chính phủ đi về tới bàn ăn, xưởng may, trang trại, túi tiền của người bình thường qua những đường nào, ai thường được lợi trước, ai phải thích nghi, và vì sao có hiệp định ký xong nhiều năm mà doanh nghiệp vẫn chưa dùng hết ưu đãi.
Kênh thứ nhất và thứ hai: hàng vào và hàng ra
Hàng nhập rẻ đi theo từng bước. Việt Nam cam kết giảm thuế nhập khẩu với hàng từ nước đối tác. Những món chịu thuế cao trước đây, như một số loại thịt, sữa, rượu vang, mỹ phẩm, máy móc, phụ tùng, có cơ hội giảm giá dần. Người tiêu dùng có thêm lựa chọn; doanh nghiệp sản xuất có máy móc, nguyên liệu rẻ hơn.
Nhưng người sản xuất trong nước chịu cạnh tranh. Người chăn nuôi, nhà máy sữa, xưởng chế biến phải cạnh tranh với hàng nhập đã giảm thuế. Đây là lý do các hiệp định thường để những mặt hàng nhạy cảm giảm thuế chậm, kéo dài nhiều năm, có khi giữ hạn ngạch.
Hàng ra được giảm thuế ở thị trường đối tác. Thuỷ sản, dệt may, giày dép, đồ gỗ, nông sản đáp ứng xuất xứ được hưởng thuế thấp hơn khi vào nước đối tác, có lợi thế giá so với hàng từ nước không có hiệp định. Đơn hàng tăng thì nhà máy tuyển thêm người, vùng nguyên liệu có thêm đầu ra.
Lợi thế chỉ có khi đáp ứng điều kiện. Thuế ưu đãi đi kèm quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn vệ sinh, truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp không đáp ứng thì ưu đãi chỉ nằm trên giấy.
Kênh thứ ba: vốn đầu tư chạy theo hiệp định
Một nước có nhiều hiệp định với các thị trường lớn trở nên hấp dẫn với nhà đầu tư nước ngoài, vì nhà máy đặt ở đó bán được vào nhiều thị trường với thuế thấp. Nhiều quyết định mở nhà máy dệt, nhà máy linh kiện ở Việt Nam được tính toán dựa trên việc hàng làm ra có đạt xuất xứ để hưởng ưu đãi hay không.
Với người lao động, kênh này đến dưới dạng việc làm mới ở khu công nghiệp, nhu cầu kỹ sư, kế toán biết luật thương mại, nhân viên xuất nhập khẩu. Với các tỉnh, đó là nguồn thu và hạ tầng. Mặt cần cân nhắc là nhà máy vốn nước ngoài thường nhập nhiều đầu vào và chuyển lợi nhuận về nước, nên phần ở lại trong nước phụ thuộc vào mức độ doanh nghiệp Việt tham gia làm nhà cung cấp.
Hiệp định thế hệ mới còn có chương về đầu tư: cam kết đối xử công bằng với nhà đầu tư nước ngoài, mở một số ngành dịch vụ, có cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước. Những cam kết này ít khi lên tít báo nhưng ảnh hưởng lâu dài tới cách các ngành ngân hàng, viễn thông, bán lẻ, vận tải mở cửa.
Kênh thứ tư và thứ năm: cam kết ngoài thuế và tiêu chuẩn
Các hiệp định gần đây không chỉ nói chuyện thuế. Phần lớn số trang văn kiện dành cho những cam kết khác, và chúng thay đổi cách doanh nghiệp, người lao động làm việc:
- Lao động: cam kết tôn trọng các tiêu chuẩn lao động cơ bản, như không dùng lao động cưỡng bức, lao động trẻ em, quyền của người lao động trong quan hệ với chủ; nhiều thương hiệu nước ngoài kiểm tra nhà máy theo các chuẩn này.
- Môi trường: cam kết không hạ chuẩn môi trường để thu hút đầu tư, chống khai thác gỗ, đánh bắt thuỷ sản bất hợp pháp.
- Sở hữu trí tuệ: bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý cho đặc sản; phần mềm, phim, nhạc, thuốc có quy định chặt hơn.
- Mua sắm công: mở một phần gói thầu nhà nước cho doanh nghiệp nước đối tác, theo ngưỡng và lộ trình.
- Tiêu chuẩn sản phẩm: dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc; muốn hưởng ưu đãi thì phải đạt chuẩn thị trường nhập khẩu.
Với người làm, kênh này lộ ra ở những thay đổi nhỏ: nhà máy lắp thêm hệ thống xử lý nước thải, ghi chép giờ làm thêm chặt chẽ hơn, nông dân phải ghi nhật ký phun thuốc để thương lái thu mua được cho hàng xuất. Thủ tục nhiều hơn, nhưng đó cũng là điều kiện để giữ đơn hàng.
Vì sao ký rồi mà ưu đãi chưa dùng hết
Người làm thương mại hay nói tới tỷ lệ tận dụng ưu đãi: trong toàn bộ hàng xuất sang một nước đối tác, bao nhiêu phần thật sự xin được thuế ưu đãi. Với nhiều hiệp định, tỷ lệ này thấp hơn kỳ vọng ban đầu, nhất là những năm đầu. Lý do thường rất đời thường.
Thứ nhất, không đạt quy tắc xuất xứ vì nguyên liệu nhập từ ngoài khối. Thứ hai, chênh lệch thuế nhỏ, không đáng công làm hồ sơ chứng minh, nhất là với lô hàng nhỏ. Thứ ba, thuế của mặt hàng đó vốn đã bằng không với mọi nước, nên hiệp định không thêm lợi gì. Thứ tư, doanh nghiệp nhỏ chưa biết hoặc chưa đủ người làm thủ tục.
Ngoài ra, lộ trình giảm thuế kéo dài nhiều năm. Một mặt hàng có thể chỉ giảm vài phần trăm mỗi năm, tới năm thứ bảy, thứ mười mới về không. Bản tin ngày ký thường nêu mức thuế cuối cùng, trong khi doanh nghiệp đang sống ở mức thuế của năm hiện tại.
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp làm túi xách ở Đồng Nai thấy tin thuế sẽ về không, chuẩn bị mở rộng xưởng. Đọc kỹ biểu cam kết mới biết túi của mình thuộc nhóm giảm dần trong nhiều năm, và quai túi bằng da nhập ngoài khối khiến hàng chưa đạt xuất xứ. Kế hoạch phải tính lại.
Đọc tin ký hiệp định cho đúng mức
Phân biệt ký, phê chuẩn và có hiệu lực. Hiệp định ký xong còn phải được cơ quan lập pháp các nước thông qua, có khi mất vài năm. Tự hỏi: hiệp định đã có hiệu lực chưa, và với những nước nào?
Đọc chữ "xoá bỏ thuế" kèm chữ "lộ trình". Câu "xoá bỏ phần lớn dòng thuế" thường đúng ở cuối lộ trình. Con số đáng xem là bao nhiêu phần dòng thuế về không ngay khi có hiệu lực, và mặt hàng mình quan tâm ở nhóm nào.
Thị trường "hàng trăm triệu dân" không có nghĩa là bán được cho hàng trăm triệu người. Đó là quy mô dân số của các nước đối tác, không phải số khách hàng. Hàng Việt vẫn phải cạnh tranh với hàng nước khác cũng có hiệp định tương tự.
Dự báo tăng trưởng nhờ hiệp định là kịch bản. Các con số "giúp tăng thêm bao nhiêu phần trăm" thường đến từ mô hình kinh tế với nhiều giả định. Chúng cho biết hướng tác động, không phải lời hứa. Khi gặp một con số như vậy, nên xem nó tính cho bao nhiêu năm và so với kịch bản không có hiệp định, vì cách so khác nhau cho ra con số rất khác nhau.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm: có hiệp định là hàng nhập rẻ ngay. Thuế giảm theo lộ trình, và nhà nhập khẩu không bắt buộc chuyển hết phần thuế giảm sang giá bán lẻ. Giá bạn trả còn phụ thuộc chi phí vận chuyển, phân phối, tỷ giá.
Hiểu lầm: hiệp định chỉ có lợi cho doanh nghiệp lớn. Doanh nghiệp nhỏ cũng hưởng được nếu đáp ứng xuất xứ và tiêu chuẩn, nhưng đúng là họ khó hơn vì thiếu người làm thủ tục và khó chứng minh nguồn nguyên liệu. Các hiệp hội ngành và cơ quan xúc tiến thương mại thường có tài liệu hướng dẫn riêng.
Hiểu lầm: hiệp định là chuyện của chính phủ, người dân không liên quan. Từ giá hộp sữa nhập, quy định ghi nhật ký phun thuốc ở vườn cà phê, tới việc làm ở nhà máy may, hiệp định có mặt trong đời sống hằng ngày dù ít ai nhận ra.
Ba người, ba cách cảm nhận cùng một hiệp định
Để thấy tác động không chia đều, hãy hình dung ba người cùng đọc một tin hiệp định có hiệu lực. Đây là ví dụ giả định, mỗi người đại diện cho một nhóm đông trong xã hội.
Chị công nhân may ở một khu công nghiệp miền Bắc: nếu nhà máy của chị dùng vải đạt xuất xứ và khách hàng ở nước đối tác chuyển thêm đơn sang, chị có thêm giờ làm, thưởng cuối năm khá hơn. Nhưng chị cũng thấy các đoàn kiểm tra của thương hiệu đến thường hơn, giờ tăng ca được ghi chép kỹ, nhà máy đòi đúng quy trình hơn.
Anh nuôi heo ở một tỉnh đồng bằng: thịt đông lạnh nhập khẩu giảm thuế dần, các bếp ăn công nghiệp và nhà hàng có thêm lựa chọn rẻ. Anh không thấy thay đổi trong một hai năm đầu vì lộ trình dài, nhưng về lâu dài phải tính chuyện giảm giá thành, liên kết với doanh nghiệp, hoặc nuôi theo chuẩn để bán được giá tốt hơn.
Cô nhân viên văn phòng ở thành phố: cô thấy một vài món nhập khẩu trong siêu thị nhiều loại hơn, giá có món mềm hơn, có món không đổi. Cô ít khi biết đó là nhờ hiệp định. Ba người, ba trải nghiệm, và cả ba đều đúng. Bản tin chỉ kể một góc thì người đọc dễ nghĩ hiệp định toàn lợi hoặc toàn hại.
Câu hỏi thường gặp
Hiệp định thương mại ảnh hưởng tới giá hàng trong nước thế nào?
Thuế nhập khẩu giảm theo lộ trình giúp một số hàng nhập như thịt, sữa, máy móc có cơ hội rẻ đi. Mức giảm thực tế tới người mua còn phụ thuộc vào nhà nhập khẩu, chi phí phân phối và tỷ giá.
Vì sao hiệp định ký rồi mà thuế chưa về không?
Vì phần lớn hiệp định có lộ trình giảm thuế nhiều năm, mặt hàng nhạy cảm giảm chậm hơn. Mức thuế về không thường chỉ đến vào cuối lộ trình, có khi sau năm năm, mười năm.
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi là gì?
Là phần hàng xuất khẩu thật sự được hưởng thuế ưu đãi trong tổng hàng xuất sang nước đối tác. Tỷ lệ thấp thường do không đạt quy tắc xuất xứ, chênh thuế nhỏ hoặc doanh nghiệp chưa làm thủ tục.
Cam kết lao động trong hiệp định thương mại ảnh hưởng gì tới công nhân?
Các cam kết này hướng tới tiêu chuẩn lao động cơ bản như không lao động cưỡng bức, không lao động trẻ em và quyền của người lao động. Trong nhà máy, chúng thể hiện qua kiểm tra giờ làm, an toàn và điều kiện làm việc chặt hơn.
Ai chịu thiệt khi hàng nhập khẩu được giảm thuế?
Những người sản xuất trong nước cạnh tranh trực tiếp với hàng nhập, như người chăn nuôi hay một số nhà máy chế biến, chịu áp lực nhiều nhất. Vì vậy hiệp định thường cho các mặt hàng này lộ trình dài hơn để thích nghi.
Đọc tin hiệp định nên chú ý điều gì đầu tiên?
Nên xem hiệp định đã có hiệu lực chưa, với những nước nào, và lộ trình thuế của mặt hàng mình quan tâm. Những con số tổng quát như quy mô thị trường hay mức tăng trưởng dự kiến chỉ cho biết hướng, không phải kết quả chắc chắn.