ToanCuc.comToàn Cục
Bầu cử và thể chế các nước

Bầu cử Mỹ diễn ra thế nào: từ bầu cử sơ bộ tới ngày tổng thống nhậm chức

Lịch bầu cử tổng thống Mỹ từ lúc ứng viên ra tranh cử, bầu cử sơ bộ, đại hội đảng, tranh luận, ngày bầu cử tháng Mười Một, đếm phiếu tới lễ nhậm chức.

Voters queue in the early morning outside a community hall, an older woman in a terracotta coat seen from behind, long shadows, wide shot from across the street

Bầu cử tổng thống Mỹ diễn ra theo lịch kéo dài gần hai năm: ứng viên ra tranh cử, mỗi đảng chọn người đại diện qua bầu cử sơ bộ ở từng bang, đại hội đảng chính thức đề cử vào mùa hè, cả nước bỏ phiếu vào thứ Ba sau thứ Hai đầu tiên của tháng Mười Một, và tổng thống mới nhậm chức ngày 20 tháng Một năm sau. Mỗi chặng có luật riêng, và phần lớn luật đó do từng bang quy định chứ không phải một cơ quan bầu cử trung ương.

Hiểu lịch này giúp bạn đặt đúng chỗ mọi bản tin: một dòng tin về "kết quả ở bang Iowa" vào tháng Một hay tháng Hai là chuyện chọn ứng viên trong nội bộ một đảng, chưa phải bầu tổng thống; một bản tin "ứng viên chọn người đứng chung liên danh" vào mùa hè là bước chuẩn bị cho chặng cuối.

Lịch một kỳ bầu cử tổng thống, nhìn một lượt

Thời điểm cụ thể xê dịch theo từng kỳ và từng đảng, nhưng thứ tự các chặng thì ổn định:

Thời điểmChuyện gì diễn raĐiều nên để ý khi đọc tin
Khoảng một năm rưỡi trước ngày bầuChính trị gia công bố ra tranh cử, lập ủy ban gây quỹSố tiền gây quỹ và số người ra tranh cử, chưa phải phiếu bầu
Đầu năm bầu cử, kéo dài vài thángBầu cử sơ bộ và họp kín ở từng bang để chọn đại biểuĐại biểu là con số quyết định, không phải phần trăm phiếu
Mùa hèĐại hội toàn quốc của mỗi đảng chính thức đề cử, công bố cương lĩnhBài phát biểu nhận đề cử, người đứng chung liên danh
Mùa thuTranh luận trực tiếp trên truyền hình, bỏ phiếu sớm và qua thư bắt đầuLịch bỏ phiếu sớm khác nhau giữa các bang
Thứ Ba sau thứ Hai đầu tiên của tháng Mười MộtNgày bầu cử chungKết quả đêm đó là dự phóng
Tháng Mười Một đến tháng Mười HaiBang chứng nhận kết quả, đại cử tri bỏ phiếuKiểm lại phiếu, khiếu nại nếu có
Ngày 20 tháng MộtLễ nhậm chứcGiai đoạn chuyển giao kết thúc

Cùng ngày bầu tổng thống, cử tri còn bầu toàn bộ Hạ viện, khoảng một phần ba Thượng viện, nhiều thống đốc, nghị viện bang, quan chức địa phương và đôi khi trả lời cả các câu hỏi trưng cầu ý dân của bang. Một lá phiếu ở Mỹ có thể dài vài trang.

Bầu cử sơ bộ: mỗi đảng chọn người của mình

Ở Mỹ, đảng không tự chỉ định ứng viên tổng thống trong phòng họp kín. Thay vào đó, mỗi bang tổ chức một cuộc chọn lựa nội bộ cho từng đảng, theo hai dạng chính. Bầu cử sơ bộ giống một cuộc bỏ phiếu thường: cử tri đến điểm bầu, bỏ phiếu kín. Họp kín, gọi theo tiếng Anh là caucus, là các buổi họp ở trường học, nhà văn hóa, nơi người ủng hộ thảo luận rồi biểu quyết. Bang nào dùng dạng nào, ai được tham gia (chỉ người đăng ký theo đảng hay cả cử tri độc lập) là do luật bang và quy định của đảng ở bang đó.

Kết quả không tính bằng phần trăm cả nước mà bằng số đại biểu đi dự đại hội toàn quốc. Mỗi bang có một số đại biểu, chia cho các ứng viên theo quy tắc riêng của từng đảng: có nơi chia theo tỷ lệ phiếu, có nơi người thắng lấy nhiều hoặc lấy hết. Ứng viên nào gom đủ quá nửa tổng số đại biểu thì gần như chắc được đề cử.

Vài bang tổ chức sớm nhất theo truyền thống, như Iowa và New Hampshire, được báo chí chú ý rất nhiều dù số đại biểu ít, vì kết quả ở đó ảnh hưởng tới tiền quyên góp và sức bền của các ứng viên. Nhiều ứng viên rút lui ngay sau vài bang đầu tiên khi thấy không đủ hậu thuẫn. Thứ tự các bang và ngày tổ chức có thể được hai đảng điều chỉnh qua các kỳ.

Đại hội đảng và người đứng chung liên danh

Mùa hè năm bầu cử, mỗi đảng lớn tổ chức đại hội toàn quốc kéo dài vài ngày. Về hình thức, đây là nơi các đại biểu bỏ phiếu đề cử ứng viên tổng thống. Về thực tế, khi người thắng đã rõ từ vòng sơ bộ, đại hội trở thành sự kiện truyền thông: thông qua cương lĩnh của đảng, giới thiệu ứng viên với cử tri cả nước và chính thức hóa người đứng chung liên danh ở vị trí phó tổng thống.

Ứng viên phó tổng thống do ứng viên tổng thống chọn, thường được công bố ngay trước hoặc trong đại hội. Lựa chọn này hay được báo chí phân tích theo góc bổ sung: người từ vùng khác, có kinh nghiệm lập pháp, hoặc được một nhóm cử tri cụ thể quý mến. Cử tri không bầu riêng phó tổng thống, họ bầu cả liên danh.

Các đảng nhỏ và ứng viên độc lập cũng có thể ra tranh cử, nhưng phải tự gom đủ chữ ký để có tên trên lá phiếu ở từng bang, điều kiện mỗi bang một khác. Vì thế có ứng viên chỉ có tên ở một phần số bang, và bạn sẽ đọc thấy những bản tin về "cuộc chiến để có tên trên lá phiếu" trước khi chiến dịch thật sự bắt đầu.

Ngày bầu cử: bỏ phiếu bằng nhiều đường

Ngày bầu cử chính thức chỉ là ngày cuối cùng của một quãng bỏ phiếu dài. Tùy bang, cử tri có thể:

  • Bỏ phiếu sớm trực tiếp tại các điểm mở trước ngày bầu vài ngày tới vài tuần.
  • Bỏ phiếu qua thư: nhận lá phiếu tại nhà, điền rồi gửi bưu điện hoặc bỏ vào thùng thu phiếu. Một số bang gửi phiếu cho mọi cử tri, bang khác chỉ gửi khi cử tri yêu cầu và có lý do.
  • Bỏ phiếu trực tiếp đúng ngày, xếp hàng tại điểm bầu gần nhà, thường là trường học, thư viện, nhà văn hóa khu phố.
  • Công dân Mỹ ở nước ngoài và quân nhân bỏ phiếu vắng mặt, gửi về bang nơi họ đăng ký.

Ngày bầu cử ở Mỹ không phải ngày nghỉ toàn quốc, nên hàng người xếp trước giờ làm buổi sáng và sau giờ tan tầm là cảnh quen. Mỗi bang cũng có quy định riêng về đăng ký cử tri và giấy tờ tùy thân mang theo khi bầu. Chính sự khác nhau giữa các bang là lý do tốc độ đếm phiếu chênh nhau: có bang được xử lý phiếu thư trước ngày bầu, có bang phải đợi tới đúng ngày mới mở phong bì.

Kênh truyền về Việt Nam trong những tuần quanh ngày bầu

Với người ở Việt Nam, ảnh hưởng không đến từ ngày bầu mà từ quãng bất định quanh nó. Doanh nghiệp xuất khẩu sang Mỹ, từ xưởng đồ gỗ ở Bình Dương cũ tới nhà máy tôm ở đồng bằng sông Cửu Long, thường nghe khách hàng Mỹ nói "đợi qua bầu cử rồi chốt đơn dài hạn", vì nhà nhập khẩu muốn biết chính sách thuế và thương mại sắp tới trước khi ký hợp đồng lớn.

Thị trường tài chính cũng phản ứng theo lịch: đồng đô la, lãi suất trái phiếu Mỹ và chứng khoán thế giới dao động mạnh hơn bình thường quanh đêm bầu cử, rồi theo các tuyên bố của chính quyền mới. Những dao động này đi vào tỷ giá trong nước và tâm lý nhà đầu tư Việt Nam. Bài này không bàn chiều đi của các biến số đó, chỉ lưu ý rằng biến động ngắn hạn quanh ngày bầu là chuyện thường gặp.

Ví dụ giả định: một công ty nhỏ ở Đồng Nai bán bàn ghế cho một chuỗi cửa hàng Mỹ. Tháng Chín, khách chỉ đặt hàng nhỏ cho mùa lễ. Tháng Mười Hai, khi chính quyền mới công bố định hướng thương mại, khách mới bàn đơn cả năm. Biết lịch bầu cử giúp chủ xưởng chủ động sắp xếp lao động và nguyên liệu thay vì chờ đợi trong mơ hồ.

Hiểu lầm hay gặp khi đọc tin bầu cử Mỹ

"Đảng chọn ai thì người đó là ứng viên." Thực tế ứng viên của hai đảng lớn được chọn qua bầu cử sơ bộ và họp kín do cử tri tham gia ở từng bang, đại hội đảng chủ yếu chính thức hóa kết quả đó.

"Có một ủy ban bầu cử quốc gia tổ chức và đếm phiếu." Bầu cử ở Mỹ do từng bang, thậm chí từng quận tổ chức. Cơ quan liên bang chủ yếu lo về tài chính tranh cử, không đếm phiếu thay các bang.

"Đếm lâu nghĩa là có vấn đề." Tốc độ đếm phụ thuộc luật xử lý phiếu thư của mỗi bang và khoảng cách giữa hai bên. Bang sát nút, nhiều phiếu thư thì đếm lâu là bình thường; chuyện có tranh chấp hay không phải đọc tin về khiếu nại cụ thể.

"Thắng bầu cử là cầm quyền ngay." Người thắng chỉ nhậm chức ngày 20 tháng Một. Từ tháng Mười Một tới đó là giai đoạn chuyển giao, tổng thống đương nhiệm vẫn giữ toàn quyền điều hành.

"Tổng thống Mỹ có thể làm bao nhiêu nhiệm kỳ cũng được." Hiến pháp Mỹ giới hạn mỗi người tối đa hai nhiệm kỳ bốn năm qua bầu cử, theo một tu chính án được thông qua sau Thế chiến thứ hai.

Cách đọc một bản tin trong mùa bầu cử Mỹ

Mỗi chặng có thuật ngữ riêng, đọc lẫn là hiểu sai:

  • "Ứng viên được giả định đề cử": người đã gom đủ đại biểu nhưng đại hội chưa họp. Gần như chắc, nhưng chưa chính thức.
  • "Thăm dò dư luận": khảo sát một mẫu cử tri, luôn có biên độ sai số. Khoảng cách hai bên nhỏ hơn biên độ sai số nghĩa là chưa phân định được.
  • "Tranh luận trực tiếp": sự kiện truyền thông, các bài viết về "ai thắng tranh luận" là đánh giá của người viết, không phải kết quả bầu.
  • "Siêu thứ Ba": một ngày đầu năm bầu cử nhiều bang cùng tổ chức sơ bộ, thường quyết định phần lớn đại biểu.
  • Câu hỏi tự đặt: bản tin đang nói về cuộc chọn nội bộ một đảng hay cuộc bầu chung? Con số là đại biểu, phần trăm phiếu hay kết quả thăm dò? Ai thực hiện thăm dò, hỏi bao nhiêu người, biên độ sai số bao nhiêu?

Đọc thăm dò, đừng nhìn một cuộc lẻ. Các bản tin chuyên nghiệp thường dùng mức trung bình của nhiều cuộc thăm dò và nói rõ đây là ảnh chụp tâm lý tại một thời điểm, không phải lời dự đoán kết quả.

Câu hỏi thường gặp

Bầu cử tổng thống Mỹ diễn ra vào ngày nào?

Ngày bầu cử chung là thứ Ba sau thứ Hai đầu tiên của tháng Mười Một, bốn năm một lần. Tuy vậy nhiều bang cho bỏ phiếu sớm hoặc qua thư từ vài tuần trước đó.

Bầu cử sơ bộ là gì?

Bầu cử sơ bộ là cuộc chọn lựa trong nội bộ mỗi đảng ở từng bang để quyết định ai đại diện đảng tranh chức tổng thống. Kết quả được tính bằng số đại biểu đi dự đại hội toàn quốc của đảng.

Tổng thống Mỹ nhậm chức khi nào?

Tổng thống mới tuyên thệ nhậm chức ngày 20 tháng Một năm sau ngày bầu cử. Khoảng hơn hai tháng giữa ngày bầu và ngày nhậm chức là thời gian chuyển giao quyền lực.

Ai tổ chức và đếm phiếu bầu cử ở Mỹ?

Từng bang và các quận trong bang tổ chức bầu cử, đếm phiếu và chứng nhận kết quả theo luật riêng. Vì vậy cách bỏ phiếu, giấy tờ cần mang và tốc độ đếm có thể khác nhau khá nhiều giữa các bang.

Phó tổng thống Mỹ được bầu thế nào?

Ứng viên tổng thống tự chọn người đứng chung liên danh ở vị trí phó tổng thống. Cử tri bỏ phiếu cho cả liên danh, không bầu riêng phó tổng thống.

Ngày bầu tổng thống Mỹ còn bầu những gì khác?

Cùng ngày đó cử tri còn bầu toàn bộ Hạ viện, khoảng một phần ba Thượng viện, nhiều thống đốc, nghị viện bang và quan chức địa phương. Một số bang còn đưa thêm câu hỏi trưng cầu ý dân vào lá phiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138