Đứt gãy chuỗi cung ứng là khi một mắt xích trong đường đi của hàng hoá, có thể là một nhà máy, một cảng, một tuyến tàu hay một nguồn nguyên liệu, ngừng hoặc chậm hẳn lại, khiến các khâu phía sau không có đầu vào để làm tiếp. Vì các nhà máy hiện đại giữ rất ít hàng dự trữ, chỉ cần một mắt xích nhỏ ngừng vài tuần là cả dây chuyền lớn ở nước khác phải đứng chờ.
Cụm từ này được nhắc dày đặc từ những năm dịch bệnh, khi người đọc báo ở khắp nơi thấy cùng lúc nhiều chuyện lạ: hãng xe hơi có xe làm xong mà không giao được vì thiếu chip, container rỗng nằm đầy bãi một nơi trong khi nơi khác không có vỏ để đóng hàng, giá cước tàu tăng gấp nhiều lần. Bài này giải thích vì sao chuỗi dễ đứt, đứt rồi lan như thế nào, chạm tới Việt Nam qua những đường nào, và khi bản tin nói "đứt gãy" thì nên đọc tới đâu là đủ.
Những kiểu sự cố hay làm chuỗi đứt
Người làm quản trị rủi ro thường chia nguyên nhân thành vài nhóm. Mỗi nhóm có độ dài và cách lan khác nhau:
- Thiên tai tại một điểm tập trung: động đất, lũ, cháy nhà máy ở nơi sản xuất phần lớn một loại linh kiện. Vì sản xuất tập trung, một nhà máy cháy có thể làm thiếu hàng toàn cầu nhiều tháng.
- Dịch bệnh và lệnh phong toả: nhà máy, cảng, xe tải cùng ngừng một lúc ở nhiều nơi, không có nguồn nào thay được ngay.
- Tắc tuyến vận tải: một con tàu mắc cạn chắn ngang kênh đào, một eo biển có rủi ro an ninh khiến tàu đi vòng, hạn hán làm giảm số tàu qua kênh; hàng không thiếu, nhưng tới chậm.
- Thiếu vỏ container, thiếu tàu, thiếu tài xế: năng lực vận tải không theo kịp khi nhu cầu bật lên đột ngột.
- Quyết định chính sách: một nước hạn chế xuất khẩu một mặt hàng, áp thuế mới, hay kiểm soát xuất khẩu công nghệ; nhà nhập khẩu phải tìm nguồn khác trong thời gian ngắn.
- Biến động nhu cầu: người mua đặt hàng ồ ạt rồi dừng đột ngột, làm nhà sản xuất lúc thiếu lúc thừa.
Điểm chung của các nhóm trên là sự tập trung. Khi một khâu chỉ có một hai nơi làm được, hoặc chỉ có một tuyến đường để đi, thì sự cố ở đó không có đường vòng, và cả thế giới phải xếp hàng chờ.
Vì sao nhà máy hiện đại dễ đứng hình
Vài chục năm qua, các nhà máy lớn trên thế giới theo cách làm gọi là sản xuất đúng lúc. Linh kiện chỉ về tới nơi ngay trước khi cần lắp, kho gần như trống, tiền không bị chôn vào hàng nằm chờ. Cách này giúp giảm chi phí đáng kể, và trong điều kiện bình thường nó chạy rất êm, vì xe tải, tàu biển tới đều như đồng hồ.
Cái giá của sự gọn nhẹ là không có đệm. Nếu một chuyến hàng trễ ba ngày, dây chuyền dừng ba ngày. Ngành ô tô là ví dụ quen thuộc: một chiếc xe có hàng chục con chip điều khiển từ cửa kính tới túi khí, nhiều con là loại cũ, rẻ, lợi nhuận thấp nên ít xưởng muốn mở rộng. Khi nhu cầu chip điện tử tăng vọt vào thời dịch bệnh, xưởng đúc chip ưu tiên khách mua nhiều, hãng xe hơi bị xếp sau, và có thời điểm bãi xe đầy những chiếc xe làm xong chỉ thiếu vài con chip.
Sau những năm đó, nhiều doanh nghiệp chuyển sang cách nghĩ phòng khi cần: giữ thêm kho đệm cho linh kiện khó thay, ký hợp đồng dài với nhà cung cấp chiến lược, có nguồn thứ hai. Đổi lại, chi phí giữ hàng tăng và giá thành nhích lên một ít. Không có cách nào vừa rẻ nhất vừa an toàn nhất cùng lúc.
Hiệu ứng roi da: thiếu một ít ở cuối, loạn cả ở đầu
Người làm chuỗi cung ứng có một khái niệm rất hay để giải thích vì sao đứt gãy kéo dài lâu hơn sự cố ban đầu: hiệu ứng roi da. Hình dung cây roi, tay vẩy nhẹ ở cán thì đầu roi quất rất mạnh. Trong chuỗi cung ứng, người tiêu dùng mua tăng một chút, cửa hàng thấy hàng vơi liền đặt nhiều hơn để phòng, nhà phân phối thấy đơn tăng lại đặt nhiều hơn nữa, tới nhà máy thì con số đã phình to gấp mấy lần nhu cầu thật.
Ví dụ giả định: khách mua nồi cơm điện ở một thị trường tăng thêm một phần mười. Cửa hàng sợ hết hàng nên đặt tăng một phần năm. Nhà phân phối thấy cả loạt cửa hàng tăng đơn, đặt tăng gấp rưỡi. Nhà máy linh kiện ở đầu chuỗi nhận đơn tăng gấp đôi, vội mở thêm ca, mua thêm nguyên liệu. Vài tháng sau nhu cầu trở lại bình thường, cả chuỗi phát hiện kho đầy, đơn bị huỷ hàng loạt, nhà máy phải giảm ca.
Đó là lý do bản tin có lúc nói thiếu hàng, chỉ ít tháng sau lại nói tồn kho cao kỷ lục, giá cước rơi mạnh. Hai bản tin không mâu thuẫn, chúng là hai pha của cùng một nhịp roi.
Từ một sự cố ở xa tới bữa cơm ở Việt Nam
Một sự cố ở nước ngoài thường lan về Việt Nam theo trình tự gần như cố định, dù mặt hàng mỗi lần mỗi khác:
- Nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu về chậm: vải, sợi, hạt nhựa, chip, thép, thức ăn chăn nuôi, phân bón.
- Nhà máy trong nước giãn ca hoặc chuyển sang nguồn khác đắt hơn; công nhân mất phần tăng ca, có nơi phải nghỉ luân phiên.
- Hàng xuất khẩu giao trễ, doanh nghiệp chịu phạt hoặc mất đơn sau; thu tiền chậm khiến vay ngân hàng nhiều hơn.
- Giá một số mặt hàng nhập trong nước tăng: phụ tùng, đồ điện tử, thức ăn gia súc kéo theo giá thịt.
- Một thời gian sau, khi chuỗi hồi lại và hàng về dồn dập, giá có thể giảm nhanh và hàng tồn nhiều, lần này doanh nghiệp bán lẻ lại gặp khó.
Việt Nam là nền kinh tế mở, nhập khẩu nhiều nguyên liệu để làm hàng xuất khẩu, nên chịu đứt gãy theo cả hai chiều: đầu vào về chậm và đầu ra đi chậm. Một doanh nghiệp may xuất khẩu có thể vừa thiếu vải nhập, vừa không có container để giao áo đã may xong.
Cách đọc một bản tin "đứt gãy"
Hỏi xem đứt ở đâu. Bản tin chỉ nói chung chung "chuỗi cung ứng bị ảnh hưởng" thì chưa đủ thông tin. Đặt câu hỏi: đứt ở khâu sản xuất, khâu vận tải hay khâu nhu cầu, và ở nước nào? Mỗi loại kéo dài khác nhau.
Hỏi xem có đường vòng không. Một cảng tắc thì hàng đổi sang cảng bên cạnh được, một xưởng chip độc nhất ngừng thì không. Mức độ phụ thuộc vào một điểm duy nhất quyết định tin xấu kéo dài vài tuần hay vài quý.
Nhìn số đáng xem. Thời gian giao hàng của nhà cung cấp, lượng tồn kho, giá cước, số tàu chờ ngoài cảng là những con số phản ánh khá sát. Các khảo sát giám đốc mua hàng hằng tháng ở nhiều nước cũng có mục thời gian giao hàng.
Cảnh giác con số dễ hiểu sai. Những câu kiểu "giá cước tăng gấp năm lần" thường so với mức đáy rất thấp. Cũng vậy, "thiếu hụt" trong tin đôi khi chỉ là chậm vài tuần, chưa phải hết hẳn hàng trên thị trường. Đọc kỹ xem bản tin dùng chữ chậm, thiếu hay ngừng, ba chữ đó mô tả ba mức độ rất khác nhau.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm: đứt gãy là do thiếu hàng thật sự trên thế giới. Nhiều đợt đứt gãy không phải vì thế giới thiếu sản phẩm, mà vì hàng nằm sai chỗ: container kẹt một nơi, tàu chờ ngoài cảng, linh kiện có nhưng chưa tới nhà máy cần nó.
Hiểu lầm: chuỗi hồi phục thì giá về như cũ ngay. Giá thường xuống chậm hơn lên, vì hợp đồng dài hạn đã ký theo giá cao, doanh nghiệp cũng muốn bù lại phần lỗ trước đó. Có mặt hàng giá không bao giờ về hẳn mức cũ.
Hiểu lầm: giữ thật nhiều hàng là xong. Kho lớn chôn vốn, tốn tiền thuê, hàng có thể lỗi mốt hay lỗi thời công nghệ. Doanh nghiệp giỏi giữ kho đệm có chọn lọc cho đúng những món khó thay, không phải mọi thứ.
Hiểu lầm: đứt gãy chỉ là chuyện của doanh nghiệp lớn. Cửa hàng phụ tùng xe máy, tiệm sửa điện thoại, trại chăn nuôi mua cám đều cảm thấy rõ: hàng về chậm, nhà cung cấp báo giá theo từng tuần thay vì theo tháng, có món phải đặt cọc trước mới giữ được.
Mấy đợt đứt gãy đã thành bài học trong nghề
Người làm chuỗi cung ứng hay nhắc lại vài sự kiện như bài học kinh điển. Năm 2021, một tàu container cỡ rất lớn mắc cạn chắn ngang kênh đào Suez gần một tuần. Hàng không mất, nhưng hàng trăm tàu xếp hàng hai đầu kênh, và khi kênh thông, các cảng châu Âu lại nhận một đợt tàu dồn tới cùng lúc, gây ùn tắc thêm nhiều tuần. Một sự cố vài ngày tạo ra hệ quả vài tháng.
Đợt thiếu chip những năm dịch bệnh cho thấy mặt khác: một linh kiện rẻ, tưởng thừa thãi, hoá ra chỉ vài nhà máy trên thế giới làm. Đợt thiếu vỏ container cùng thời gian đó cho thấy vận tải cũng có thể là điểm nghẽn dù nhà máy vẫn chạy đủ công suất.
Bài học chung mà các doanh nghiệp rút ra khá giống nhau: phải biết nhà cung cấp của nhà cung cấp mình là ai, phải có kịch bản khi một tuyến tàu đóng, và phải chấp nhận trả thêm một ít cho sự an toàn. Với Việt Nam, những đợt này cũng là lúc nhiều tập đoàn nước ngoài cân nhắc đặt thêm nhà máy ngoài nơi sản xuất chính, mở ra đơn hàng mới cho các khu công nghiệp trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Đứt gãy chuỗi cung ứng thường kéo dài bao lâu?
Tuỳ khâu bị đứt. Tắc một cảng hay một tuyến tàu thường gỡ trong vài tuần, còn thiếu một loại linh kiện cần xây thêm nhà máy mới bù được thì có thể kéo dài nhiều quý. Hiệu ứng dồn hàng sau đó còn kéo thêm một thời gian.
Sản xuất đúng lúc là gì?
Đó là cách tổ chức để linh kiện, nguyên liệu tới nhà máy vừa đúng lúc cần dùng, gần như không giữ kho. Cách này tiết kiệm vốn và chỗ, nhưng rất dễ dừng dây chuyền khi một chuyến hàng tới trễ.
Hiệu ứng roi da trong chuỗi cung ứng là gì?
Là hiện tượng thay đổi nhỏ về nhu cầu ở người mua cuối cùng bị khuếch đại dần qua từng khâu đặt hàng, tới nhà sản xuất đầu chuỗi thì thành biến động lớn. Nó giải thích vì sao thiếu hàng và thừa hàng hay nối tiếp nhau.
Vì sao Việt Nam dễ bị ảnh hưởng khi chuỗi cung ứng thế giới đứt gãy?
Vì nhiều ngành xuất khẩu chủ lực nhập nguyên liệu, linh kiện từ nước ngoài rồi làm hàng bán đi. Sự cố ở đầu vào hay ở đường vận chuyển đầu ra đều chạm tới nhà máy trong nước và người lao động.
Doanh nghiệp làm gì để bớt rủi ro đứt gãy?
Thường là có thêm nhà cung cấp ở nước khác cho món khó thay, giữ kho đệm có chọn lọc, ký hợp đồng vận tải dài hạn, và theo dõi sát các tầng nhà cung cấp phía sau. Mỗi cách đều tốn thêm chi phí.
Người tiêu dùng nhận ra đứt gãy qua dấu hiệu nào?
Thường là một số mặt hàng hết hàng lâu hơn thường lệ, thời gian chờ đặt mua kéo dài, khuyến mãi ít đi và giá nhích lên. Những dấu hiệu này hay đi trước con số thống kê chính thức vài tháng.